Додека Брисел уште еднаш ја потврдува „европската перспектива“ за земјите од Западен Балкан, годишниот извештај за проширување на Европската комисија за 2025 година открива разочарувачка слика: реформите се забавени, политичките тензии растат, а демократијата во повеќе земји се лизга наназад.
Србија: политички контролирана демократија
Најголемата економија во регионот, Србија, останува клучен играч, но и најголем проблем за Брисел. Европската комисија оценува дека Белград „формално останува посветен“ на членството во ЕУ, но реално реформскиот процес е закочен, а демократијата ослабена.
Парламентарните избори во декември 2023 година беа оптоварени со нерегуларности, злоупотреба на јавни ресурси и медиумска пристрасност. Владата на Александар Вучиќ ја користи медиумската доминација и контролата врз институциите за да го одржи апсолутното влијание, додека опозицијата и граѓанскиот сектор зборуваат за „заробена држава“.
Реформите во судството и борбата против корупцијата се минимални. „Високопрофилни случаи се ретки и селективно процесуирани,“ наведува Брисел, укажувајќи дека неконтролираната корупција ја поткопува довербата во институциите.
Дополнителен проблем е надворешната политика. Србија е единствена земја кандидатка која не ги почитува санкциите кон Русија, со што нивото на усогласеност со заедничката политика на ЕУ падна на само 54%. ЕУ предупредува дека оваа позиција „станува сè понесоодветна“ за земја која тврди дека сака да стане членка на Унијата.
Босна и Херцеговина: институционална блокада и внатрешна поделеност
Босна и Херцеговина доби позитивен сигнал во март кога Европската комисија препорача отворање на пристапни преговори, но ентитетските поделби и политичката парализа ја задушуваат секоја шанса за реален напредок.
Република Српска, предводена од Милорад Додик, продолжува со отворено непочитување на државните институции и одлуките на Уставниот суд, што Брисел го нарече „сериозна закана за уставниот поредок и Дејтонскиот договор“.
Иако државата донесе нови закони за судство и судир на интереси, нивната примена е слаба. Корупцијата останува „сеопфатна“, а медиумските слободи се ограничени, особено откако властите во Бања Лука повторно ја криминализираа клеветата и подготвија закон за „странски агенти“ – потег спореден со авторитарни режими.
Црна Гора: европски шампион кој ја губи трката
Црна Гора останува најнапредна во преговорите со ЕУ – но само формално. Земјата отвори и привремено затвори најмногу поглавја, но реформската енергија опадна.
Политичките кризи, нестабилните коалиции и недоволната независност на судството ја забавија динамиката. Европската комисија предупредува дека борбата против корупцијата и организираниот криминал останува „површна“, со недоволни резултати и перцепција на неказнивост.
И покрај тоа, Црна Гора целосно е усогласена со надворешната политика на ЕУ, вклучувајќи ги санкциите против Русија – што ја позиционира како најдоследен партнер во регионот.
Албанија и Северна Македонија: стабилност без импулс
Албанија задржа стабилен напредок благодарение на судската ветинг-процедура и активноста на Специјалното обвинителство (SPAK), но Брисел бара повеќе резултати во судењето на висока корупција и во реформата на јавната администрација.
Северна Македонија, пак, останува заробена во политичка поларизација. Недонесувањето на уставните измени ја држи земјата блокирана во преговарачкиот процес, додека реформите во правосудството и борбата против корупцијата стагнираат. Европската комисија ја потсети Владата дека „формалното усвојување закони не е доволно без нивна примена“.
Косово: застој во дијалогот и доверба во институциите
Косово направи мал напредок, со позитивни оценки за дигитализацијата и визната либерализација, но останува заглавено во политички судири со Србија. Дијалогот под покровителство на ЕУ е целосно блокиран, а судството и понатаму е подложно на политички влијанија.
Во сите извештаи се повторува иста порака: потребна е политичка волја, не само техничка усогласеност. Регионот, кој некогаш се гледаше како иднина на ЕУ, сега се движи бавно – често во круг.
За Унијата, прашањето повеќе не е кога Западен Балкан ќе се приклучи, туку дали сегашните елити навистина сакаат европски стандарди – или само користат европскиот наратив како политички чадор.
Во меѓувреме, растечкото влијание на Русија и Кина, корупцијата и слабите институции го одржуваат регионот во „сива зона“ меѓу ЕУ и локалните автократии.
Како што пишува еден европски дипломат: „Западниот Балкан не стои во место – тој се врти во круг, додека Европа го гледа со се’ помалку трпение и ентузијазам.“