Претседателот на САД, Доналд Трамп, изјави дека републиканците подготвуваат закон кој ќе воведе санкции против секоја земја што продолжува да тргува со Русија, што се смета за една од најшироките американски мерки досега за ограничување на приходите на Москва за време на војната. Иницијативата исто така отвора нови прашања за тоа како американскиот притисок ќе влијае врз Балканот, регион каде што некои влади сè уште се значително изложени на руски енергетски и финансиски влијанија.
Трамп рече дека земјите кои тргуваат со Русија ќе бидат „многу силно санкционирани“ и сугерираше дека и Иран може да биде цел на санкциите. Предлогот укажува на можен премин кон широки секундарни санкции кои би ги погодиле не само Москва, туку и странските влади чија енергетска потрошувачка ја одржува руската извозна економија.
Србија на удар поради врските со Русија
Од европските земји, Србија веројатно ќе почувствува најитен ефект. Државните енергетски компании во Србија имаат долгорочни договори со рускиот Газпром и силно зависат од руски гас доставуван преку Турски поток. Белград досега се противи да се усогласи со санкциите на ЕУ по инвазијата на Украина, тврдејќи дека прекинот на соработката со руски снабдувачи би ја загрозил економијата и енергетската безбедност.
Секоја американска легислатива која ќе казнува земји што продолжуваат да тргуваат со Русија може да го принуди претседателот Александар Вучиќ да избере помеѓу зачувување стабилни гасни испораки и избегнување казнени мерки од Вашингтон. Српските власти веќе предупредија дека претходните мерки на САД, вклучувајќи санкции за рускиот производител на нафта Лукоил, можат да го нарушат снабдувањето со гориво.
Балканските економии изложени на шокови на пазарот
Другите економии од Западен Балкан — особено Босна и Херцеговина, Северна Македонија и Црна Гора — не купуваат руска енергија директно, но остануваат ранливи на нестабилност на пазарот. Сите три земји зависат од регионални енергетски центри каде рускиот гас игра значајна улога, што значи дека нарушувања или скокови во цените предизвикани од санкции на големи купувачи како Индија или Кина може да се пренесат во секторите за електрична енергија и греење на Балканот.
Северна Македонија, која зависи од увоз на гас и прекугранични набавки на електрична енергија, претходно предупреди дека ненадејните прекини на снабдувањето можат да го оптоварат државниот буџет и да ги комплицираат плановите за енергетска транзиција усогласени со ЕУ.
Дилема меѓу Брисел и Вашингтон
Предложените санкции од САД можат дополнително да го зголемат политичкиот притисок врз балканските земји кои се кандидати за членство во ЕУ. Брисел веќе ги повика сите кандидати — вклучително Албанија, Косово, Северна Македонија и Црна Гора — да се усогласат со надворешната политика на ЕУ кон Русија.
Ако Вашингтон воведе уште построги мерки, регионалните влади можат да се најдат пред двоен притисок од ЕУ и САД да ги намалат преостанатите врски со Русија, вклучително во енергетиката, финансии и телекомуникации. Аналитичарите предупредуваат дека тоа може да ја забрза диверзификацијата, но и да предизвика политички тензии во општества каде проруски наративи сè уште имаат влијание.
Секундарните санкции може да ја променат регионалната трговија
Според извештаите на Bloomberg, сенатските предлози предвидуваат царини до 500% на увозот од земји кои не се доволно поддржувачки кон Украина. Иако мерките се насочени кон големи купувачи како Индија и Кина, проширените секундарни санкции би можеле да го комплицираат односот со руски субјекти во регионот.
Руски банки и компании имаат присуство во Србија, Република Српска и делови од Црна Гора, што отвора можност локалните трансакции да дојдат под контрола. Претходните мерки веќе ги принудија владите да ги реорганизираат синџирите на снабдување и системите за плаќање.
Геополитички последици за Балканот
За балканските лидери, поагресивната позиција на Вашингтон може да го намали просторот за дипломатско балансирање меѓу Исток и Запад, стратегија што некои влади ја одржуваат со децении. Со Москва која се обидува да ја зачува својата влијателност и Пекинг кој ја проширува инфраструктурната поддршка, пошироката рамка на санкции од САД може да го приближи Балканот кон Западот, но со потенцијално високи економски трошоци.
Како што деталите за републиканскиот предлог сеуште се разгледуваат, регионалните влади внимателно ја следат ситуацијата. Широкото проширување на американските казнени мерки за трговијата со руска енергија би можело брзо да се одрази врз балканските економии, тестирајќи ја нивната способност да се приспособат во време на политичка ранливост и тековни преговори за проширување на ЕУ.