Процесот на европска интеграција на Северна Македонија влезе во сложена фаза, во која техничката динамика на преговорите се испреплетува со внатрешни политички калкулации и нови геополитички развои во Европа. Додека некои земји од регионот напредуваат со забрзано темпо кон членство во Европската унија, Скопје останува блокирано во отворањето на првиот кластер од преговорите – „Темели“.
Во интервју за ИНБОКС7, поранешната главна преговарачка на Северна Македонија со ЕУ, Дрита Абдиу Халили, ги анализира причините за сегашниот застој, рамнотежата меѓу надворешните политички фактори и внатрешните институционални предизвици, како и стратешките ризици доколку земјата го изгуби моментумот во време кога проширувањето повторно е силно вратено на европската агенда.
Таа зборува за темпото на реформите, реалната институционална подготвеност на државата, јазот меѓу политичкиот дискурс и спроведувањето на реформите, како и за стратешките одлуки што треба да се донесат во наредните години доколку Северна Македонија сака да остане активен дел од новиот бран на проширување на ЕУ.
ДИНАМИКА НА ПРЕГОВОРИТЕ
ИНБОКС7: Врз основа на вашето искуство како раководител на преговарачкиот тим, колкав дел од сегашната блокада на Северна Македонија реално може да се припише на надворешни политички пречки (Бугарија, претходно Грција), а колку е поврзан со нерешени прашања во самата рамка на преговорите?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Процесот на проширување на ЕУ отсекогаш бил и технички и политички. Тоа стана уште поочигледно по руската агресија врз Украина, кога проширувањето повторно доби клучна улога како стратешки инструмент на европската безбедност. Во овој нов геополитички контекст, ЕУ го гледа проширувањето како дел од својата архитектура на стабилност, а не само како административен процес на усогласување на законодавството.
Во случајот на Северна Македонија, преговарачката рамка усвоена во 2022 година е на сила и ЕУ беше јасна дека следниот чекор е исполнување на договорените услови, вклучително и уставните измени поврзани со отворањето на кластерот „Темели“ (Основни вредности). Во оваа процедурна смисла, дејствувањето треба да дојде од Скопје.
Овој став постојано се повторува од институциите на ЕУ и беше повторно потврден на 19-тиот состанок на Комитетот за стабилизација и асоцијација во февруари 2026 година.
Според официјалното соопштение по состанокот, Комитетот „ја истакна важноста Северна Македонија да продолжи да напредува во процесот на пристапување и да ги спроведе условите утврдени во Заклучоците на Европскиот совет од 2022 година“, како и „го поздрави напредокот во исполнувањето на одредниците (benchmarks) за отворање на кластерот ‘Темели’: Патоказот за реформа на јавната администрација и Патоказот за владеење на правото со Акциски план за заштита на правата на лицата кои припаѓаат на малцинства или заедници“.
Значи, од технички аспект процесот е структуриран и ЕУ бара спроведување на договорените услови.
Условот за уставни измени произлегува од политички компромис постигнат во 2022 година, додека внатрешната дебата – особено со актуелната влада која изрази резерви за измени без дополнителни гаранции – покажува дека прашањето веќе главно се претворило во внатрешно политичко прашање.
Во сегашниот европски контекст, каде што проширувањето повторно е силно на агендата поради геополитичките развои, некои земји напредуваат со забрзано темпо. Украина и Молдавија напредуваа под притисок на безбедносната ситуација, додека Црна Гора и Албанија влегоа во понапредна фаза на преговори, со јавно спомнати перспективи за членство околу 2027–2030 година.
Ова ја става Северна Македонија пред стратешки момент – дали е подготвена да го искористи сегашниот прозорец на проширување или ризикува да заостане во процес што не чека никого.
ИНБОКС7: Дали мислите дека Северна Македонија целосно го искористила процесот на преговори за да ги унапреди реформите, или продолжената неизвесност ја ослабна стратешката дисциплина на процесот на пристапување?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: По многу години стагнација, за време на процесот на билатерален аналитички преглед (screening), процесот доби реална динамика. Администрацијата беше интензивно ангажирана, ги подготви клучните документи со професионализам и сериозно ги презентираше во Брисел. Screening-от беше важен момент на институционална мобилизација.
Сепак, не би рекла дека целосно е искористен трансформативниот потенцијал на процесот. Screening-от е подготвителна фаза – таму се создава јасна слика каде се наоѓа државата и кои се следните чекори. Но вистинската трансформација се случува во спроведувањето.
Во овој контекст треба да се спомене и Реформската агенда на Северна Македонија во рамки на Инструментот за реформи и раст за Западен Балкан (2024–2027), одобрена од Европската комисија во октомври 2024 година. Таа опфаќа 37 клучни реформи со 136 активности во пет приоритетни области и е поддржана со околу 750 милиони евра (грантови и заеми).
Северна Македонија на 24 март 2025 година доби предисплата од околу 52,2 милиони евра, од кои околу 24,5 милиони беа директно префрлени во државниот буџет, додека околу 28 милиони беа насочени преку Инвестициската рамка за Западен Балкан за инфраструктурни проекти.
Сепак, последователните исплати беа делумни и поврзани со исполнување на конкретни реформски чекори, што покажува дека темпото на спроведување сè уште е ограничено.
Овој процес е паралелен и не зависи од уставните измени или од отворањето на кластерите. Значи, дури и кога преговорите се во застој, реформите можат и треба да продолжат.
ПОДГОТВЕНОСТ НА ИНСТИТУЦИИТЕ
ИНБОКС7: Според вашето директно учество во процесот, во кои области Северна Македонија заостанува во исполнувањето на барањата од кластерот „Темели“, особено во однос на владеењето на правото, јавната администрација и борбата против корупцијата? Дали е точна перцепцијата дека Северна Македонија е технички подготвена, но политички блокирана, или реформскиот јаз се продлабочил во последните години?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Во рамки на кластерот „Темели“, Северна Македонија има изградено формална реформска архитектура во согласност со барањата на ЕУ. Во Поглавје 23 – Судство и основни права и Поглавје 24 – Правда, слобода и безбедност, усвоени се секторски стратегии, акциски планови и законски интервенции што адресираат дел од препораките на Европската комисија.
Сепак, како што постојано се нагласува во извештаите на Комисијата, напредокот во овие поглавја не се мери само преку усогласување на законодавството, туку и преку создавање стабилен „track record“ и обезбедување реформи кои се институционално консолидирани и не зависат од политички циклуси.
Во пракса, тоа значи ефикасно и независно функционирање на судскиот систем, мерливи резултати во истрагата, гонењето и санкционирањето на случаи на корупција, како и зајакнување на административните капацитети и постепена деполитизација на јавната администрација.
Од технички аспект, основата постои. Процесот на аналитички преглед јасно ги идентификуваше празнините и приоритетите, а изготвени се и патокази за исполнување на одредниците за отворање на кластерот „Темели“. Сепак, динамиката на реформите е таква каква што е. Во некои области е потребно подлабоко спроведување и консолидирање на резултатите за да се достигне нивото на неповратни реформи што го бара ЕУ.
Затоа формулацијата дека земјата е „технички подготвена, но политички блокирана“ не ја опишува целосно ситуацијата. Постои техничка подготвеност и законска рамка, но напредокот во кластерот „Темели“ зависи од институционалната консолидација, стабилноста на спроведувањето и демонстрирањето проверливи резултати.
Во оваа фаза, прашањето повеќе не е во дизајнирањето на реформите, туку во капацитетот тие да станат структурни и неповратни. Во кластерот „Темели“, разликата ја прави не само постоењето на реформите на хартија, туку способноста тие да функционираат одржливо и веродостојно во пракса.
ЖИВОТНА СРЕДИНА И УСОГЛАСУВАЊЕ СО ACQUIS-ОТ НА ЕУ
ИНБОКС7: Во текот на фазата на подготовка на преговорите, колку сериозно беа третирани еколошките обврски во рамки на општата стратегија за членство?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Процесот на билатерален аналитички преглед (screening) се одвива поглавје по поглавје за целото законодавство на ЕУ, според иста методологија за секоја област. Во таа смисла, Поглавје 27 – Животна средина и климатски промени беше анализирано со истото ниво на деталност и ригорозност како и секое друго поглавје.
За време на билатералниот screening со Европската комисија, националното законодавство, институционалните структури и практиките на спроведување се разгледуваат систематски за секоја потобласт – води, отпад, квалитет на воздухот, заштита на природата, индустриско загадување, климатски промени и др.
Се идентификуваат законските, институционалните и финансиските празнини, како и потребните капацитети за спроведување.
Врз основа на оваа анализа се подготвуваат стратешки документи, акциски планови и долгорочни инвестициони проекции. Покрај тоа, еколошките аспекти се третираат и во други поглавја со хоризонтално влијание, како енергија, транспорт, земјоделство и индустрија, што го прави еколошкиот аспект интегрален дел од целокупната стратегија за членство.
ИНБОКС7: Според вашата проценка, дали слабостите во управувањето со животната средина можат да се претворат во долгорочна структурна пречка за членството, дури и ако билатералните политички прашања се решат?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Да, доколку не се адресираат одржливо, слабостите не само во ова поглавје туку и во било која друга област можат да претставуваат структурна пречка за членство. Законодавството на ЕУ бара целосна усогласеност, а не само формална транспозиција во законодавството.
Во областа на животната средина тоа подразбира ефикасно функционирање на институциите, сигурни системи за мониторинг, инспекциски капацитети и значајни инфраструктурни инвестиции, како постројки за третман на отпадни води, системи за управување со отпад и мерки за намалување на загадувањето на воздухот.
Во преговорите, земјите кандидати често бараат транзициски периоди за најскапите директиви, особено во секторите вода и отпад. Овие периоди се одобруваат само доколку постои веродостоен план, јасни рокови и мерлив напредок.
Транзициските периоди, дури и ако се одобрат, не ја заменуваат обврската за целосна усогласеност на крајот од периодот.
ЈАВНА ДОВЕРБА, ЗАМОР ОД РЕФОРМИ И ПОЛИТИЧКИ ДИСКУРС
ИНБОКС7: Како продолжувањето на процесот на членство влијаеше врз институционалната мотивација и веродостојноста на реформите во државната администрација?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Продолжувањето на процесот влијаеше не само врз институциите, туку и врз јавната доверба во самиот процес и во Европската унија. Кога со години нема опиплив напредок, се создава чувство дека процесот е неизвесен и непредвидлив.
Во однос на администрацијата, точно е дека со години се изградија сериозни технички капацитети, особено во процесот на аналитички преглед, усогласување на законодавството, управување со ИПА фондовите и други структури потребни за процесот.
Но паралелно со тоа видовме и институционална ерозија: континуирана политизација, чести кадровски ротации, недостаток на стабилност и заминување на искусни кадри во приватниот сектор или во странство. Ова ја ослабува институционалната меморија и континуитетот на реформите.
Што се однесува до политичкиот дискурс, постои јасна разлика меѓу декларациите за напредок и реалноста на спроведувањето. Без институционална стабилност, деполитизација и мерливи резултати, се создава јаз меѓу политичката нарација и реалните капацитети за длабоки и неповратни реформи.
РЕГИОНАЛЕН КОНТЕКСТ И СТРАТЕШКА ПЕРСПЕКТИВА
ИНБОКС7: Кои се стратешките последици за Северна Македонија ако соседните земји напредуваат побрзо во процесот на членство?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Процесот на проширување денес е силно обликуван од геополитички фактори – од војната во Украина до новите стратегиски ривалства кои влијаат врз европската безбедносна архитектура.
Во овој контекст, регионалната динамика добива посебна тежина. Албанија и Црна Гора веќе напредуваат во активна фаза на преговори, додека Украина и Молдавија се движат со забрзано темпо.
Ако Северна Македонија заостанува, последиците нема да бидат само симболични. Постои ризик да се изгуби позицијата во новата архитектура на европската интеграција и да се создаде јаз со соседните земји.
Колку повеќе другите напредуваат, толку потешко станува повторното фаќање на темпото.
ИНБОКС7: Кои чекори се неопходни за враќање на моментумот во следните две години?
ДРИТА АБДИУ ХАЛИЛИ: Сегашната ситуација бара јасни приоритети и брзи одлуки. Процесот е во точка каде што движењето или неговото отсуство ќе ја одреди позицијата на земјата во наредните години.
Најитното прашање е решавањето на политичкиот застој што го блокира отворањето на кластерот „Темели“, вклучително и уставните измени. Без ова, процесот не може да влезе во целосна преговарачка фаза.
Паралелно, неопходно е градење внатрешен консензус за европскиот курс на државата. Интеграцијата не може да остане предмет на секојдневни политички конфликти.
Исто толку важно е и целосното ревитализирање на преговарачките структури – повторно активирање на работните групи, подобрување на меѓуинституционалната координација и зајакнување на капацитетите за управување со ИПА фондовите.
На крај, клучно е фокусирањето на исполнувањето на одредниците за „Темели“, особено во Поглавје 23 и 24. Конкретните резултати во владеењето на правото и професионализацијата на администрацијата се факторот што ја враќа довербата и го зајакнува преговарачкиот капацитет на државата.
Тешките одлуки се дел од политичкото лидерство. Зрелоста на политичката класа ќе се мери токму по способноста да го отвори кластерот „Темели“ и повторно да ја врати земјата во темпото на Албанија, Црна Гора, а денес и Украина и Молдавија. Ова не е симболично прашање, туку прашање на стратешко позиционирање во момент кога проширувањето добива нов правец.