Косово се соочува со можност за нови предвремени парламентарни избори откако претседателката Вјоса Османи во петокот го распушти парламентот по неуспехот на пратениците да изберат нов претседател пред истекот на уставниот рок.
Мандатот на Османи истекува на 4 април, а Собранието требаше да избере нов шеф на државата најдоцна 30 дена пред тој датум. Сепак, пратениците не успеаја да постигнат согласност околу кандидатите, што ја продлабочи политичката неизвесност во земјата.
Османи го распушти парламентот
„Рокот е јасен – тој истече синоќа на полноќ и претседател не може да биде избран по тој момент“, изјави Османи при објавувањето на одлуката за распуштање на парламентот.
„Пратениците имаа 23 дена да ја исполнат оваа уставна обврска и одлучија да не го сторат тоа. Фактот дека Собранието одлучи да не ги искористи тие денови не го менува Уставот и не ја поништува мојата должност да го распуштам парламентот кој не успеа да ја исполни својата одговорност“, додаде таа.
Развојот на настаните доаѓа само неколку недели откако Косово ги формираше новите институции во средината на февруари 2026 година, по два циклуса парламентарни избори во текот на 2025 година.
На изборите во декември 2025 година, движењето Самоопределување на премиерот Албин Курти освои убедливо најмногу гласови и Курти го доби третиот мандат како премиер.
Сепак, по формирањето на владата, парламентот требаше да спроведе уште еден клучен процес – избор на претседател на државата.
За номинирање кандидат за претседател се потребни најмалку 30 потписи од пратеници, а седницата за избор може да се одржи само доколку има најмалку двајца кандидати.
Во првите два круга на гласање се потребни 80 гласа од вкупно 120 пратеници, додека во третиот круг се доволни најмалку 61 глас.
На седницата на 5 март присуствуваа 66 пратеници од владејачката коалиција, додека опозицијата го бојкотираше процесот.
Претходно пратениците се состанаа и за да ги разгледаат уставните амандмани предложени од претседателката Османи, кои предвидуваат директен избор на претседател од страна на граѓаните. Седницата беше прекината поради недостиг на кворум.
Политичките аналитичари претходно предупредуваа дека исходот од парламентарните избори ќе влијае врз изборот на нов претседател.
По изборите во декември 2025 година, политичкиот аналитичар Илир Деда изјави дека многу ќе зависи од ставот на премиерот Курти во однос на тоа дали Османи ќе се кандидира за втор мандат.
Османи на крајот на 2025 година изјави дека е подготвена повторно да се кандидира, но Самоопределување – партијата што првично ја предложи – не го спомена нејзиното име како кандидат.
Курти претходно изјави дека Мурат Јашари, син на Рифат Јашари и член на семејството на командантот на Ослободителната војска на Косово, Адем Јашари, би можел да биде соодветен кандидат за функцијата претседател, но Јашари изјави дека нема политички амбиции.
Подоцна Самоопределување го предложи министерот за надворешни работи и дијаспора, Глаук Коњуфца, како кандидат за претседател.
Опозициските партии, пак, изразија резерви кон Османи, обвинувајќи ја за „пристрасност во корист на владата“.
Доколку се одржат, ова ќе бидат третите предвремени парламентарни избори во Косово од 2024 година, што, според дел од аналитичарите, го приближува политичкиот циклус на земјата до таканаречениот „бугарско сценарио“, каде од 2021 година се одржани шест предвремени избори, а се очекува и седми.
Сурои: Да се почека Уставниот суд
Во меѓувреме, дел од аналитичарите сметаат дека изборите можеби сепак ќе можат да се избегнат, зависно од одлуката на Уставниот суд.
Политичкиот аналитичар Ветон Сурои изјави дека конечната одлука за тоа дали Косово ќе оди на предвремени избори зависи од толкувањето на Уставниот суд за роковите поврзани со изборот на претседател.
Според него, само Уставниот суд има овластување да утврди дали Собранието сè уште се наоѓа во уставниот процес за избор на претседател или рокот за тој процес веќе истекол.
Сурои нагласи дека, додека постои правна нејаснотија, институциите треба да избегнуваат избрзани чекори.
„Во вакви ситуации институционалната претпазливост би барала да се почека правното разјаснување“, напиша тој.
Тој го критикуваше и указот за распуштање на парламентот потпишан утрото на 6 март, оценувајќи дека станува збор за избрзан потег во момент кога пред Уставниот суд веќе е поднесено барање кое може да утврди дали процесот за избор на претседател сè уште е во рамките на уставниот рок.
Според Сурои, Уставниот суд немал обврска ниту реална можност да се состане во текот на ноќта за веднаш да ја разгледа иницијативата поднесена од движењето Самоопределување.
Сепак, додаде тој, одлуката за распуштање на парламентот можела да почека барем до крајот на работниот ден на судот, со цел да се избегне впечаток дека станува збор за избрзана одлука.
Тој оцени дека идната одлука на Уставниот суд ќе ја обезбеди потребната правна јасност за следните институционални чекори.
Доколку судот утврди дека сè уште постои уставна можност да се избегнат предвремени избори, тогаш, според него, одговорноста ќе падне врз политичките партии да постигнат консензус за избор на претседател во рокот што ќе го утврди судот.
Во спротивно, институциите ќе треба да започнат подготовки за нови предвремени парламентарни избори.
Цаколи: Нема решение
Аналитичарот за јавни политики Еуген Цаколи оцени дека предлогот за директен избор на претседател може да биде дел од поширока уставна реформа, но дека предложените амандмани од страна на Вјоса Османи не нудат итно решение за актуелната институционална криза.
Цаколи истакна дека и процедурата и содржината на предложените амандмани покажуваат дека иницијативата не ја адресира потенцијалната криза што може да произлезе од неуспехот на парламентот да избере претседател.
Според него, за промена на Уставот се потребни најмалку 80 гласа во парламентот, вклучително и најмалку 14 гласа од пратениците од немнозинските заедници, што претставува висок праг кој бара широк политички консензус.
„Во сегашните парламентарни околности, такво мнозинство е исклучително тешко да се обезбеди“, рече тој.
Дури и доколку амандманите бидат усвоени, текстот предвидува претседателските избори да се распишат најдоцна шест месеци пред истекот на редовниот мандат на претседателот – правило кое, според него, е наменето за стабилни институционални околности.
Во сегашната ситуација, додаде Цаколи, таа формула практично не може да се примени, што значи дека евентуалните измени би можеле реално да стапат во примена дури од 2031 година.
Тој предупреди дека во спротивно земјата би можела да се соочи со уставен вакуум, бидејќи правилото од шест месеци не може да се исполни, а не е предвиден јасен транзициски механизам.
Цаколи додаде дека преминот кон нов модел за избор на претседател ќе бара и усвојување на цела правна рамка што ќе го регулира изборниот процес, кандидатурите и администрацијата на изборите.
„За да се избегне институционална несигурност и уставен вакуум, секоја уставна промена бара време, широк политички консензус и јасен правен транзициски процес“, изјави тој.
Косово прогласи независност од Србија во 2008 година и е признато од околу 100 држави, иако точниот број останува предмет на спор. Властите во Приштина тврдат дека 121 земја ја признале државата, додека Белград наведува дека бројот е значително помал.
Пет земји членки на Европската унија – Шпанија, Словачка, Кипар, Грција и Романија – не ја признаваат независноста на Косово, додека меѓу големите светски сили што не ја признаваат се Русија, Кина, Бразил и Индија.
Од прогласувањето на независноста, Косово стана член на неколку меѓународни организации, вклучително и Меѓународниот монетарен фонд, Светската банка и ФИФА, но сè уште не е членка на Обединетите нации.