Европската унија го засилува притисокот врз Србија, предупредувајќи дека до 1,5 милијарди евра од Планот за раст за Западен Балкан може да останат блокирани доколку Белград не ги исполни клучните услови за владеење на правото, изборите и медиумските слободи, изјави еврокомесарката за проширување Марта Кос.
Говорејќи пред Комитетот за надворешни работи на Европскиот парламент, Кос рече дека исплатите ќе зависат од целосното усогласување со препораките на Венецијанската комисија за неодамнешните измени на правосудните закони, како и од обезбедување слободни и фер избори и независни медиуми.
„Очекуваме Србија 100 отсто да ги исполни препораките… во спротивно нема да можеме да исплатиме средства,“ рече Кос.
Според неа, Европската комисија во моментов проценува дали Србија и понатаму ги исполнува условите за финансирање, додека Брисел ќе почека официјално мислење од Венецијанската комисија, кое се очекува до крајот на месецот.
Засилен притисок и ризик од замрзнување
Европската унија преминува од предупредувања кон конкретен финансиски притисок, при што средствата од Планот за раст се под сериозен ризик од суспензија.
Контроверзните измени, познати како „Мрдиќ закони“, воведуваат промени во изборот и надзорот на судиите и обвинителите и ги зголемуваат овластувањата на претседателите на судовите, што предизвика загриженост за политичко влијание врз судството.
Кос претходно ги опиша овие закони како „сериозен чекор назад“, додавајќи дека Брисел е „се позагрижен“ поради притисоците врз демонстрантите и мешањето во независните медиуми.
Услови: избори, медиуми, судство
Европската унија очекува Србија да ги спроведе сите препораки на ОБСЕ/ОДИХР за изборниот процес, по извештаите за нерегуларности и инциденти на неодамнешните локални избори.
Кос изјави дека земјата заостанува во реформите, со околу 30% исполнетост, додека во регионот напредуваат Црна Гора и Албанија.
Српските власти сигнализираат подготвеност за соработка. Амбасадорот во ЕУ Данијел Апостоловиќ изјави дека Белград ќе ги прифати препораките на Венецијанската комисија.
Во исто време, министерот Дарко Глишиќ ја обвини опозицијата дека „се радува“ на можната суспензија на средствата.
Портпаролот на Европската комисија Гијом Мерсиер потврди дека се врши редовна проценка на усогласеноста со демократските стандарди и владеењето на правото.
Србија има добиено повеќе од 7 милијарди евра поддршка од ЕУ од 2000 година, но напредокот во пристапните преговори стагнира повеќе од четири години.
Претседателот Александар Вучиќ повремено предлага подлабока економска интеграција без целосно членство, идеја што Кос ја отфрли.
Ограниченото усогласување со надворешната политика на ЕУ, особено односите со Русија, дополнително ги комплицира односите.
Северна Македонија во регионалниот контекст
Во однос на Северна Македонија, Кос посочи дека земјата останува дел од поширокиот пакет за проширување, но нејзиниот напредок е силно поврзан со решавањето на билатералните прашања и деблокирањето на преговарачката рамка.
Брисел очекува Скопје да продолжи со реформите, особено во владеењето на правото и јавната администрација, но клучниот предизвик останува политичкиот договор за уставните измени поврзани со процесот на пристапување.
Дипломатски извори посочуваат дека, за разлика од Србија, проблемот кај Северна Македонија не е толку во назадување на реформите, туку во политичките блокади кои го забавуваат отворањето на поглавјата.
Клучни недели пред одлука
Експертите предупредуваат дека евентуалното замрзнување може да има ограничен непосреден политички ефект, но ќе испрати силен сигнал за намалена доверба.
Одлуката на Венецијанската комисија се очекува да биде пресвртна точка: негативна оценка, без последователни реформи, може не само да ги блокира средствата за Србија, туку и да испрати поширока порака за кредибилитетот на процесот на проширување во целиот регион.