Поддршката за албанските студенти во Северна Македонија, кои протестираа во Скопје барајќи испитот по правосудство да го полагаат на албански јазик, во понеделникот се прошири и надвор од земјата, откако политички партии, универзитети и официјални претставници од Албанија и Косово застанаа зад нивните барања.
Протестот, кој се одржа под пароли за почитување на Законот за јазиците и против дискриминација, повторно го отвори прашањето за практичната примена на правата на албанскиот јазик во државните институции, иако тоа право, според реакциите на студентите и нивните поддржувачи, веќе треба да биде обезбедено со постојната законска рамка.
Реакциите дојдоа од речиси целиот албански политички спектар. Коалицијата ВЛЕН и опозициската ДУИ ја поддржаа протестната акција, но истовремено ја искористија за меѓусебни обвинувања. Од ДУИ порачаа дека не станува збор за ново барање, туку за право што одамна требало да биде загарантирано во пракса, додавајќи дека изјавите на надлежните за природата на испитот се контрадикторни и правно неодржливи.
Од ВЛЕН, пак, возвратија дека токму ДУИ, која со години имала министри и институционална моќ во ресорот правда, не го решила ова прашање кога била на власт. Според нив, протестот е легитимен израз на незадоволство, но е лицемерно оние што го оставиле проблемот нерешен сега да се обидуваат политички да профитираат од него.
Поддршка за студентите стигна и од Косово. Лидерот на Алијансата за иднината на Косово, Рамуш Харадинај, оцени дека протестот претставува силен повик за заштита на едно основно право и порача дека албанскиот јазик, како уставно гарантирано право, не смее да биде ограничуван. Тој наведе дека секој обид за поткопување на тоа право претставува директно нарушување на правата на Албанците.
Во сличен тон се огласи и министерот за Европа и надворешни работи на Албанија, Ферит Хоџа, кој оцени дека употребата на мајчиниот јазик е фундаментално право гарантирано со Уставот и Законот за употреба на јазиците. Тој повика прашањето да се третира внимателно, институционално и без политизација, додавајќи дека студентите заслужуваат одговор со ист степен на одговорност со кој ги изнеле своите барања.
Поддршка дојде и од академската заедница во Албанија. Универзитетот во Тирана соопшти дека барањето на студентите да ги полагаат државните испити на албански јазик е праведна аспирација за еднаквост, достоинство и недискриминација. Универзитетот предупреди дека непочитувањето на овој принцип може да создаде непотребни пречки во професионалниот развој на младите и да ја поткопа довербата во државните институции.
Од другата страна, Министерството за правда во Скопје соопшти дека правосудниот испит се спроведува во согласност со важечката законска рамка и дека станува збор за професионален испит, а не за административна постапка. Министерството наведе дека останува отворено за конструктивен дијалог и за разгледување иницијативи во рамки на своите законски надлежности, но воедно изрази загриженост поради, како што наведе, можно политичко инструментализирање на протестите и употреба на етничка реторика.
Премиерот Христијан Мицкоски претходно изјави дека владата формирала група од уставни експерти кои работат на решение што, според него, треба да биде и уставно одржливо и усогласено со меѓународните стандарди. Таквиот пристап, сепак, не ги смири реакциите, бидејќи дел од критичарите оценуваат дека се одолговлекува решавањето на прашање кое, според нив, не треба повторно да се отвора како политичка тема.
Во меѓувреме, јавната дебата дополнително се заостри со обвинувања дека прашањето за јазикот на правосудниот испит станува симбол на поширока борба за институционална рамноправност на Албанците во Северна Македонија. Опозициските албански гласови предупредија дека станува збор за организирано слабеење на употребата на албанскиот јазик во институциите, додека владејачките албански претставници тврдат дека ќе најдат решение, но бараат време и правна усогласеност.
Со тоа, спорот околу правосудниот испит прерасна од административно и образовно прашање во поширок политички и меѓуетнички тест за капацитетот на институциите да обезбедат еднакви права без дополнителни политички тензии.