Турнејата на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта низ Западен Балкан, непосредно пред самитот ЕУ–Западен Балкан во Тиват, испрати јасна порака дека проширувањето повторно станува стратешки приоритет на Европската Унија. Но, истовремено ги нагласи и различните позиции од кои земјите од регионот влегуваат во следната фаза од интегративниот процес.
Додека Албанија доби признание за напредокот во пристапните преговори, Босна и Херцеговина беше предупредена дека ризикува да изгуби стотици милиони евра поради бавните реформи, а Косово доби порака дека нормализацијата на односите со Србија останува клучен предуслов за европската перспектива. За Северна Македонија, пак, пораката беше најдиректна и политички најчувствителна – уставните измени остануваат единствениот следен чекор кон отворање на преговарачките поглавја.
Посетите на Кошта доаѓаат во период кога Брисел се обидува да ја врати кредибилноста на политиката на проширување, поттикнат од војната во Украина, растечките геополитички тензии и засиленото влијание на трети актери во регионот.
„Проширувањето не е само можност. Тоа е геостратешка неопходност за Европа“, беше пораката што Кошта речиси идентично ја повтори во сите главни градови што ги посети.
Но зад заедничката реторика се крие различна реалност за секоја земја.
Албанија – примерот што Брисел сака да го промовира
Во Тирана, Кошта зборуваше со тон што повеќе потсетуваше на партнер кој веќе се движи низ последните фази на процесот отколку на кандидат кој допрва треба да ги докажува своите европски амбиции.
Тој го поздрави исполнувањето на привремените критериуми во клучниот кластер „Темелни вредности“ и оцени дека последната Меѓувладина конференција претставува признание за реформските напори на земјата.
Албанија веќе добива конкретни придобивки од постепената интеграција во европскиот пазар, вклучувајќи пристап до Единствената европска платежна област (SEPA), намалување на роаминг трошоците и интеграција во повеќе европски програми.
За разлика од претходните години, кога Тирана често беше третирана заедно со Скопје, пораките од Брисел сега сугерираат дека Албанија се движи по сопствена, побрза траекторија.
Босна и Херцеговина – предупредување за изгубени можности
Најостриот тон Кошта го употреби во Сараево.
Таму европскиот претставник отворено предупреди дека Босна и Херцеговина веќе изгубила 108 милиони евра од европските фондови поради застојот во реформите и дека дополнителни 373 милиони евра се доведени во прашање.
Тој ги повика властите итно да ги усвојат преостанатите реформи во правосудството и да назначат главен преговарач со ЕУ.
За разлика од Северна Македонија, каде главната пречка е политичкиот спор околу уставните измени, во случајот на Босна и Херцеговина Брисел сигнализира дека проблемот е во институционалната нефункционалност и неспособноста на политичките актери да постигнат консензус околу европската агенда.
Косово – европска перспектива условена од дијалогот
Во Приштина, Кошта ја пофали целосната усогласеност на Косово со надворешната и безбедносната политика на Европската Унија, што претставува една од највисоките стапки на усогласеност во регионот.
Но пораката беше придружена со јасно предупредување дека напредокот во дијалогот со Белград останува клучен услов за европската перспектива на двете страни.
„Нормализацијата е суштинска за европската иднина и на Косово и на Србија“, порача Кошта.
Тој ги повика политичките лидери да ја надминат партиската конфронтација и европската интеграција да ја третираат како национален приоритет.
Северна Македонија – најјасната порака
Во Скопје немаше нови формулации, нови механизми или нов политички пакет.
Кошта повтори дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот чекор за формално започнување на пристапните преговори.
„Тоа е единствениот начин да се отклучат целосните придобивки од членството во Европската Унија“, рече тој по средбата со премиерот Христијан Мицкоски.
Во неговиот говор отсуствуваше каква било референца на гаранциите што ги бара македонската Влада, како и на можноста Европскиот совет да усвои дополнителни политички гаранции дека по уставните измени нема да следуваат нови билатерални барања.
Токму оваа точка останува суштината на спорот меѓу Скопје и Брисел.
Владата на Мицкоски инсистира дека не може да прифати уставни измени без јасни гаранции дека тие ќе бидат последниот услов на патот кон Унијата. Од друга страна, европските институции постојано повторуваат дека преговарачката рамка е веќе усвоена и дека нејзината имплементација останува единствениот пат напред.
Политичката битка се префрла дома
Пораките на Кошта веднаш беа искористени во внатрешната политичка пресметка.
Опозицискиот СДСМ оцени дека посетата потврдила оти нема дополнителни услови и дека уставните измени се единственото преостанато барање за продолжување на процесот.
Владата, пак, останува на ставот дека искуството од изминатите две децении покажува дека Северна Македонија повеќепати добивала ветувања за европска перспектива кои подоцна биле блокирани од билатерални спорови.
Така, додека Брисел зборува за проширување како геостратешка неопходност, во Скопје дебатата повторно се сведува на прашањето дали државата треба прво да ги исполни уставните измени или најнапред да добие гаранции за конечниот исход.
Самитот во Тиват
Самитот ЕУ–Западен Балкан во Тиват треба да испрати сигнал дека процесот на проширување повторно добива политичка тежина.
Но турнејата на Кошта покажа дека регионот не влегува во таа фаза од иста стартна позиција.
Албанија се подготвува за нова фаза од преговорите. Црна Гора веќе работи на пристапен договор. Косово и Србија остануваат врзани за дијалогот. Босна и Херцеговина се бори со институционалните блокади.
Северна Македонија, пак, останува единствената земја во регионот чиј европски пат и понатаму е заглавен меѓу барањата на Брисел и недовербата дека сегашниот услов навистина е последниот.