Повеќе од 80 години меѓународниот поредок се темелеше на американската воена, економска и дипломатска моќ. Но денес, со војните во Украина, Газа и Иран, растечкото влијание на Кина и сè поизразената улога на регионалните сили, сè погласни се оценките дека светот влегува во нова ера.
Во авторски текст за The Guardian, професорите по право на Универзитетот Јеил, Асли Бали и Самуел Мојн, тврдат дека наместо обид да се врати стариот светски поредок, меѓународната заедница треба да изгради нов систем кој ќе ја прифати мултиполарноста како реалност.
Според нив, т.н. „Pax Americana“ никогаш не бил универзално прифатен модел. Додека западните демократии го претставуваа како „поредок заснован на правила“, голем дел од земјите во глобалниот Југ го доживуваа како систем со двојни стандарди, во кој правилата не важеле еднакво за сите.
Новиот свет веќе се создава
Авторите сметаат дека американското глобално лидерство не исчезнува преку ноќ, но постепено слабее.
Во исто време расте влијанието на Кина, Индија, Турција, Саудиска Арабија, Бразил и други регионални сили, кои сè почесто водат самостојна надворешна политика наместо да ги следат позициите на Вашингтон.
Според нив, токму оваа распределба на моќта ја прави мултиполарноста неизбежна.
Прашањето, велат тие, не е дали ќе постои нов поредок, туку дали тој ќе биде заснован на конкуренција без правила или на минимален договор што ќе спречи големи војни.
Четири правила за новата ера
Како основа за идниот меѓународен систем, авторите предлагаат четири принципи.
Прво, државите повторно да ги ограничат условите под кои може да се повикуваат на правото на самоодбрана, за да се спречат превентивни војни оправдани со потенцијални закани.
Второ, да се потврди принципот дека територија не смее да се присвојува со сила, ниту преку анексија, ниту преку долготрајна окупација и создавање „факти на терен“.
Трето, големите сили да престанат да ги користат локалните конфликти како посреднички војни за пресметка со своите геополитички ривали.
Четврто, државите да не испорачуваат оружје кога постои јасен ризик тоа да биде употребено за агресија, воени злосторства или масовни прекршувања на меѓународното право.
Војните како предупредување
Авторите посочуваат дека последните конфликти – од американската „војна против тероризмот“, преку руската инвазија врз Украина, до американско-израелската воена кампања против Иран – покажуваат колку лесно современиот систем може да се претвори во простор каде што силата повторно станува главен инструмент на политиката.
Според нив, токму затоа е потребен минимален консензус меѓу големите сили, дури и ако тие не ги делат истите политички вредности.
Од униполарен кон мултиполарен свет
Авторите предупредуваат дека мултиполарноста сама по себе не гарантира помирен свет.
Доколку не постојат јасни ограничувања, новиот систем може да се претвори во натпревар меѓу регионални сили кои ќе создаваат сопствени сфери на влијание, ќе вооружуваат сојузници и ќе ги користат помалите држави како бојни полиња за геополитички пресметки.
Но, ако големите сили прифатат заеднички правила на воздржаност, мултиполарниот свет, според нив, може да биде постабилен од сегашниот поредок.
Новата реалност
Дебатата за идниот светски поредок повеќе не е академска.
Таа веќе се води на боиштата во Украина и на Блискиот Исток, во трговските конфликти меѓу САД и Кина и во настојувањата на многу земји да водат независна надворешна политика.
Прашањето повеќе не е дали американската доминација слабее, туку какви правила ќе го заменат поредокот што го обликуваше светот по Втората светска војна.
Според авторите, идниот меѓународен систем нема да се одржи врз доминацијата на една сила, туку врз способноста на ривалите да прифатат минимум заеднички правила што ќе ја ограничат употребата на воена сила и ќе го намалат ризикот од нови глобални конфликти.