Посетата на украинскиот претседател Володимир Зеленски на Белград покажува дека Србија постепено го тестира просторот за приближување кон Западот без целосно да ги прекине врските со Москва, изјави политикологот и новинар Борис Варга, оценувајќи дека најголемиот губитник од посетата е Русија.
Зеленски, кој за време на посетата повтори дека Украина нема да ја признае независноста на Косово, разговараше со српскиот претседател Александар Вучиќ во момент кога Белград се обидува да одржи односи со Москва, Киев, Брисел и Пекинг.
Србија не воведе санкции против Русија по нејзината инвазија врз Украина, но го поддржува територијалниот интегритет на Украина и одржува политички и економски контакти со Киев.
„Зеленски во Белград, пред сè, симболично значи дека руското влијание во Србија и на Западен Балкан ослабнало“, рече Варга во интервју за Балканвју, регионален медиум на англиски јазик.
Според него, посетата испраќа порака и до проруското гласачко тело во Србија дека односите на Белград со Москва веќе не се единствената геополитичка опција.
„За српските русофили тоа е јасен знак дека Путин не победува во војната во Украина“, рече Варга.
Косово останува црвената линија на Киев
Одлуката на Зеленски во Белград повторно да потврди дека Украина нема да го признае Косово предизвика реакции во Приштина, која од почетокот на руската инвазија силно политички ја поддржува Украина.
Варга рече дека позицијата на Киев не треба да се толкува исклучиво како поддршка за политиката на Вучиќ, туку како дел од украинската стратегија во одбраната на сопствениот територијален интегритет.
Украина стравува дека признавањето на Косово би можело да биде користено од Москва како дополнителен аргумент за анексијата на Крим и окупацијата на други украински територии, рече тој.
Според Варга, сепак, Косово и Крим не можат да се споредуваат.
„Не постои аналогија меѓу прогласувањето независност на Косово и анексијата на Крим, иако Москва постојано го нагласува тоа“, рече тој.
Варга смета дека Киев е свесен за разликите, но дека во услови на војна нема политички простор за промена на ставот кон Косово.
Тој оцени дека евентуалното украинско признавање на Косово е поверојатно по завршувањето на војната и решавањето на прашањето за украинските територии под руска контрола.
Муницијата ја поврзува Србија со Украина
И покрај проруската реторика присутна во дел од српската јавност, практичната соработка меѓу Србија и Украина е подлабока отколку што изгледа, рече Варга.
Тој посочи дека од средината на 2023 година Зеленски и Вучиќ имале повеќе директни политички контакти, вклучувајќи средби на меѓународни самити и телефонски разговори.
Посебно значајна е трговијата со оружје и муниција од Србија која, според повеќе претходни извештаи, преку посредници и трети земји стигнувала до Украина.
„Иако воената соработка официјално не беше тема на средбата, се претпоставува дека таа цело време е присутна и претставува една од клучните точки што ги поврзуваат Киев и Белград“, рече Варга.
Според него, вредноста на муницијата која преку посредници била извезувана од Србија кон Украина се мери во стотици милиони евра.
Енергетиката е второ важно поле за соработка, особено поради руските напади врз украинската енергетска инфраструктура.
Вучиќ ги тестира руските црвени линии
Посетата на Зеленски не значи дека Србија нагло ја напушта Москва, но покажува дека Вучиќ е подготвен да ги тестира границите на односите со Кремљ, смета Варга.
„Белград во моментов ги тестира црвените линии, а Москва бара соодветен одговор“, рече тој.
Русија, според Варга, веројатно ќе реагира остро на продлабочувањето на српско-украинските односи, но нема интерес целосно да ги наруши односите со Белград.
„Вучиќ е свесен за тоа и затоа тивко се врти кон Западот. Во моментов повеќе му е потребна поддршката од ЕУ и САД отколку поддршката од изолираниот Путин“, рече Варга.
„Во основа, на Путин повеќе му е потребна Србија отколку што на Вучиќ му е потребна Русија.“
Сепак, енергетската зависност останува една од главните алатки на руското влијание. Србија продолжува да добива руски гас под поволни услови, додека проруските ставови остануваат силни кај значителен дел од јавноста.
Белград меѓу Москва и Брисел
Варга оценува дека Западот со години ја толерира политиката на балансирање на Вучиќ со цел Србија да не биде целосно препуштена на руското влијание.
Но таквата стратегија, според него, има ограничен рок.
„Таквите политики на крајот ги оставаат лидерите и нивните земји сами и изолирани. ЕУ нема да го сфаќа сериозно, а Москва нема да му верува“, рече Варга.
Тој смета дека политичката криза во Србија, масовните студентски и граѓански протести и критиките за состојбата со демократијата дополнително го усложнуваат односот на Белград со ЕУ.
За Вучиќ, според Варга, соработката со Украина може да биде начин повторно да ја зацврсти својата позиција пред западните партнери.
Украина и Србија истовремено се кандидати за членство во Европската унија, но Варга вели дека нивните мотиви значително се разликуваат.
За Киев, членството во ЕУ е дел од стратегијата за опстанок на државата во услови на руска агресија. За Белград, европската интеграција е тесно поврзана со економските интереси, европските фондови и ризикот од политичка и економска изолација.
„Српскиот свет“ и руското влијание
Варга смета дека војната во Украина го намалила оперативниот простор на Москва на Балканот, но предупредува дека руското влијание во регионот не исчезнало.
Западен Балкан е географски одвоен од Русија и во голем дел опкружен со членки на НАТО и ЕУ, но Москва и натаму располага со политички, енергетски и медиумски инструменти за влијание, рече тој.
Во тој контекст, Варга го гледа и концептот на „српски свет“, кој го опишува како политички проект создаден по моделот на рускиот „Руски свет“.
Белград, според него, настојува да го задржи влијанието врз политичките процеси во Босна и Херцеговина, Црна Гора и Косово.
Затоа, рече Варга, геополитичкиот предизвик за Западот не се сведува само на намалување на руското присуство, туку и на стабилизирање на регионалните односи.
„Шлаканица за Путин“
Варга оценува дека посетата на Зеленски може да биде еден од најзначајните надворешнополитички настани во Србија во 2026 година.
Најголема корист, според него, имаат Украина и нејзините западни партнери, додека Вучиќ добива дополнителен простор во односите со Брисел и Вашингтон, но истовремено ризикува незадоволство кај проруските гласачи во Србија.
„Зеленски во Белград е ‘шлаканица за Путин’“, рече Варга.
Според него, посетата претставува „мала регионална победа“ на Украина во ограничувањето на руското влијание на Балканот.
„Русија помина најлошо од посетата на Зеленски. Москва подготвува одговор и не треба да се потценува“, рече Варга.