Брзиот раст на вештачката интелигенција предизвикува глобален инвестициски бум во дата-центри, но истовремено сè повеќе локални заедници се спротивставуваат или бараат ограничувања за нивната изградба поради потрошувачката на електрична енергија и вода, бучавата и притисокот врз локалната инфраструктура.
Дебатата сега се отвора и во Северна Македонија, каде што Владата ја промовира можноста земјата да привлече инвестиции во дата-центри и дигитална инфраструктура, додека локалниот отпор во Пехчево покажа дека таквите проекти тешко ќе можат да се реализираат без претходно да се одговорат прашањата за нивното влијание.
Советот на Општина Пехчево едногласно се изјасни против иницијативата за дата-центар, со девет гласа против. Градоначалникот Александар Китански рече дека пред евентуална идна инвестиција е потребна стручна анализа на придобивките и можните негативни последици.
Зошто дата-центрите стануваат спорни
Дата-центарот во суштина е голем индустриски објект исполнет со сервери кои мора непрекинато да работат и да се ладат.
Експанзијата на генеративната вештачка интелигенција значително ја зголемува потребата од компјутерска моќ, а со тоа и инвестициите во ваква инфраструктура.
Глобалните инвестиции во дата-центри пораснаа од околу 100 милијарди долари во 2015 година на околу 500 милијарди долари во 2024 година, според податоци цитирани од „Блумберг Адрија“.
Но, економската можност носи и инфраструктурен товар.
Најчестите забелешки на локалните заедници се однесуваат на огромната потреба од електрична енергија, користењето вода за системите за ладење, бучавата од опремата и генераторите, зафаќањето земјиште и потребата од нови далноводи и трафостаници.
Посебно прашање е дали големата инвестиција создава доволно трајни локални работни места за да ги оправда ресурсите што ги користи.
Не се сите дата-центри исти
Токму тука е и слабоста на дебатата во Македонија.
Тврдењето дека секој дата-центар троши огромни количества вода или дека секој претставува опасност за локалната електроенергетска мрежа е премногу генерализирано.
Потрошувачката зависи од големината на објектот, неговата намена, технологијата за ладење, климатските услови и изворот на електричната енергија.
Мал национален дата-центар за државни услуги и огромен комплекс за обучување модели на вештачка интелигенција можат да имаат драматично различни потреби.
Затоа клучното прашање за секој македонски проект не е едноставно дали дата-центрите се „добри“ или „лоши“, туку колку мегавати ќе троши конкретниот центар, колку вода ќе користи, од каде ќе доаѓаат ресурсите и што ќе добие локалната заедница за возврат.
Пехчево ја отвори поголемата дебата
Одлуката во Пехчево веќе предизвика политички и експертски реакции.
Орце Симов, претседател на Комисијата на Агенцијата за електронски комуникации, оцени дека противењето на дата-центрите денес може да се спореди со противењето на хидроцентралите и електричната мрежа пред еден век.
Противниците, пак, бараат поголема транспарентност и конкретни податоци за инвеститорот, капацитетот, потрошувачката на вода и струја и влијанието врз животната средина пред да се донесуваат одлуки.
Токму ова може да стане централното прашање доколку Владата продолжи со плановите Северна Македонија да ја позиционира како регионална локација за дата-центри.
Дебатата што почна во Пехчево затоа веројатно нема да остане локална. Со растот на вештачката интелигенција, дата-центрите можат да станат една од најголемите нови категории инвестиции – но и нова линија на судир меѓу дигиталниот развој, енергетиката и локалните заедници.