Северна Македонија во новата учебна година влегува со околу 14.500 првачиња, речиси 8.800 помалку отколку пред една деценија, што го претвора падот на бројот на ученици во еден од највидливите показатели за демографската криза во земјата.
Во учебната 2016/2017 година биле запишани 23.266 првачиња, додека досега за 2026/2027 се запишани околу 14.500. Тоа претставува пад од приближно 37,7 отсто. Годинешната бројка не е конечна бидејќи дополнителните уписи продолжуваат до крајот на септември.
Но трендот е јасен и без конечната бројка: во 2023/2024 имало 19.848 првачиња, во 2024/2025 – 19.452, а во 2025/2026 – 17.921.
19.031 родени, околу 14.500 првачиња
Уште посилен сигнал се добива кога годинешните уписи ќе се споредат со бројот на деца родени во 2020 година.
Според Државниот завод за статистика, во Северна Македонија во 2020 година биле регистрирани 19.031 живородено дете.
Околу шест години подоцна во прво одделение досега се запишани околу 14.500 деца – разлика од приближно 4.500.
Таа разлика, сепак, не може автоматски целосно да се припише на емиграцијата. Дел може да произлегува од различната возраст на запишување, доцните уписи и други демографски и административни фактори. Но во комбинација со долгорочниот пад на бројот на ученици, таа е силен индикатор за влијанието на иселувањето на младите семејства и намалениот наталитет.
300 паралелки помалку
Последиците веќе не се само статистички.
Министерката за образование Весна Јаневска соопшти дека во новата учебна година во основното образование ќе има околу 200 паралелки помалку, а во средното уште околу 100 помалку.
Предвидено е и 26 рурални училишта да престанат со работа, бидејќи во нив нема доволно ученици, а во дел нема ниту едно запишано прваче.
Тоа е можеби највидливата слика на демографскиот пад: училиштата изградени за генерации од дваесетина илјади деца сега треба да се приспособуваат на генерации што се приближуваат кон 14.000.
Од образовен проблем кон економски ризик
Намалувањето на учениците директно го отвора прашањето за иднината на училишната мрежа.
Помал број деца значи помалку паралелки, спојување на одделенија и потреба од прераспределба на наставниот кадар. Истовремено, одржувањето училишни објекти со само неколку ученици станува сè поскапо по ученик.
Но долгорочната последица е многу поголема од образованието.
Денешните првачиња ќе бидат новите работници, даночни обврзници и родители за петнаесетина до дваесет години. Ако генерациите продолжат да се намалуваат со сегашното темпо, земјата ќе располага со сè потесна база на работоспособно население кое треба да ги финансира пензискиот, здравствениот и социјалниот систем.
Скопје може да ја прикрива кризата во внатрешноста
Демографската криза не се чувствува подеднакво насекаде.
Скопје привлекува жители од другите делови на земјата и поради внатрешната миграција дел од неговите училишта сè уште имаат релативно големи генерации.
Во руралните средини ефектот е обратен: иселувањето на младите семејства го намалува бројот на деца, а затворањето на училиштето дополнително ја намалува привлечноста на местото за живот.
Така се создава круг во кој демографското празнење води кон слабеење на јавните услуги, а нивното слабеење создава дополнителен мотив за иселување.
Затоа бројот на првачиња е повеќе од образовна статистика. Тој е еден од најраните показатели за тоа колку луѓе ќе има земјата за две децении – и колкав економски и социјален систем тие ќе треба да одржуваат.