Државните институции во Северна Македонија исплатиле најмалку 3,97 милијарди денари, или околу 64,6 милиони евра, поради работни спорови во периодот од 2020 до 2025 година. Речиси половина од сметката не била основен долг кон вработените, туку камати, судски и извршни трошоци, покажува ревизијата на Државниот завод за ревизија.
Основниот долг изнесувал 2,05 милијарди денари. Дополнителните трошоци достигнале уште 1,92 милијарди денари, или околу 31,3 милиони евра.
Тоа значи дека на секои 100 денари основен долг државните институции дополнително плаќале уште околу 94 денари.
Една од причините е начинот на кој институциите ги плаќале правосилните обврски.
Само 4,64 отсто биле платени доброволно. Преостанатите 95,36 отсто биле наплатени преку извршување, што ја зголемувало конечната сметка.
„Постојниот систем не обезбедува навремено, координирано и економично управување со работните спорови“, оценува Државниот завод за ревизија.
Одбрана – речиси 30 милиони евра
Најголемиот износ меѓу детално анализираните институции го исплатило Министерството за одбрана – 1,83 милијарди денари, или околу 29,8 милиони евра.
Само 1,2 отсто од обврските биле платени доброволно.
Околу 1,81 милијарда денари биле наплатени преку извршување, додека каматите, парничните и извршните трошоци достигнале 712,6 милиони денари.
Тоа е 38,86 отсто од вкупната исплата.
Причините за споровите не биле еднократни. Ревизорите регистрирале повторливи побарувања поврзани со прекувремена и ноќна работа, работа на празници, превоз, исхрана, минат труд, јубилејни награди, бонуси, откази и дисциплински постапки.
Кај МВР трошоците го надминале основниот долг
Уште поизразен е проблемот во Министерството за внатрешни работи.
МВР исплатило вкупно 1,39 милијарди денари.
Од нив, само 30,8 милиони денари, или 2,2 отсто, биле исплатени доброволно.
Каматите, парничните и извршните трошоци достигнале 832,1 милион денари – речиси 60 отсто од целата сума.
Тоа значи дека МВР платило повеќе за последиците од судските постапки и доцнењето отколку за самиот основен долг.
Ревизорите утврдиле дека во анализираните случаи имало време пресудите да бидат платени доброволно пред да стигнат до извршител.
Тоа не било направено.
Како причини се наведуваат ненавремено доставување на пресудите, слаба координација меѓу правните и финансиските служби и недостиг од средства на соодветните буџетски ставки.
Во „Идризово“ речиси две третини се трошоци
КПД „Идризово“ исплатил 154,6 милиони денари по основ на работни спорови.
Од нив, 98,5 милиони денари, или 63,68 отсто, биле камати и судски и извршни трошоци.
Исплатите достигнале околу една петтина од вкупниот буџет на затворот, ограничувајќи ги, според ревизорите, можностите за негово редовно финансиско функционирање.
Особено индикативен е периодот меѓу пресудата и извршувањето.
Во анализираните случаи од приемот на пресудата до пристигнувањето на налогот за извршување поминувале од 17 до 197 дена.
И покрај тоа, установата немала интерна процедура за постапување по правосилни пресуди.
Царинската управа, пак, исплатила 14,9 милиони денари, од кои околу 4,6 милиони биле дополнителни трошоци.
24.556 работни спорови
Финансиската сметка е само еден дел од проблемот.
Државното правобранителство и институциите со генерални овластувања постапувале по 24.556 работни спорови во периодот од 2021 до 2025 година.
Од нив биле завршени 16.323.
Но секоја година пристигнувале повеќе нови предмети отколку што биле завршувани.
Обемот на предметите пораснал за 66,16 отсто во 2022 година во споредба со претходната година. Следувал раст од 22,49 отсто во 2023, 18,75 отсто во 2024 и 8,52 отсто во 2025 година.
Стапката на завршување во однос на вкупниот број предмети во работа се движела меѓу само 17 и 19 отсто годишно.
Меѓу институциите со најмногу работни спорови се МВР, Министерството за одбрана, КПД „Идризово“, Министерството за земјоделство, Основниот кривичен суд Скопје, Основниот граѓански суд Скопје, Затворот Скопје и КПД Штип.
Милионски спорови се следеле во рачни уписници
И покрај обемот на предметите и финансиските последици, Државното правобранителство ги евидентирало предметите рачно во уписници.
Непостоењето функционален електронски систем значело дека не можеле да се добијат целосни податоци за староста и исходот на предметите, вредноста на споровите и сумите наплатени преку извршување.
За потребите на самата ревизија морала да биде изработена дополнителна евиденција во Excel.
Институциите користат различни системи, а некои паралелно водат електронски и рачни евиденции.
Системите не се поврзани и нема автоматска размена на информации меѓу институциите, Државното правобранителство и Министерството за финансии.
Од јануари 2026 година, во рамките на проект финансиран од Европската Унија, започнала подготовката на електронски систем за управување со предметите во Државното правобранителство.
Проектот е предвидено да трае 36 месеци.
Државата плаќа, но не анализира зошто
Ревизорите откриле и посуштински проблем.
Институциите немаат систематски механизам преку кој анализираат зошто биле тужени, зошто го изгубиле спорот и дали одредена управна или раководна одлука предизвикала непотребен трошок за буџетот.
Не постои ниту функционален механизам за утврдување одговорност на службени или раководни лица чии незаконити одлуки довеле до судски постапки и дополнителни расходи.
Резултатот е повторување на истиот круг: вработените тужат, институцијата го губи спорот, а покрај обврската кон работникот, буџетот ги плаќа и каматите, судските трошоци, адвокатите и извршувањето.
Ревизорите откриле и правни неусогласености околу минатиот труд, исхраната при ноќна работа, надоместокот за годишен одмор и условите за јубилејни награди.
Различните толкувања на прописите создавале нови основи за судски спорови.
Медијацијата постои на хартија, ретко во практика
Северна Македонија има Закон за медијација и Закон за мирно решавање на работните спорови, но ревизијата покажува ограничена и нерамномерна употреба на овие механизми.
Не постои општа обврска пред тужба страните прво да се обидат да го решат спорот по мирен пат.
ДЗР препорачува да се разгледа воведувањето задолжителен претходен обид за мирно решавање на одредени спорови.
Колкава може да биде разликата покажува примерот на МВР.
Министерството побарало спојување судски постапки со иста или слична правна основа. Судот одобрил 590 постапки во кои биле споени 959 предмети.
Проценетата заштеда изнесувала околу 500.000 евра.
Кога институциите го решиле проблемот, тужбите можеле да се спречат
Дел од наодите покажуваат дека причините за споровите не се нерешливи.
Министерството за одбрана од втората половина на 2024 година почнало редовно да ги исплаќа трошоците за превоз, а дел од обврските биле подмирени и ретроактивно.
МВР вовело паричен надоместок за исхрана при ноќна работа.
Во КПД „Идризово“ на почетокот од 2025 година било коригирано пресметувањето на минатиот труд, а организациските промени и новите вработувања го намалиле проблемот со прекувремената работа.
Токму овие примери укажуваат на еден од клучните заклучоци на ревизијата: дел од судските постапки и дополнителните трошоци можеле да бидат избегнати доколку институциите навреме ги отстранеле причините поради кои вработените тужеле.
65 милиони евра можеби не се целата сметка
Ниту сумата од 3,97 милијарди денари не мора да биде конечната цена.
Ревизорите побарале информации од 85 институции, но податоци добиле од 69. Од нив, 12 пријавиле дека немале исплати по оваа основа.
Тоа значи дека пресметката се однесува на податоците што ревизорите успеале да ги обезбедат и не мора да го опфаќа целиот финансиски товар на работните спорови во јавниот сектор.
Дополнителен проблем е што Министерството за финансии нема систем кој за сите буџетски корисници одделно ги прикажува основниот долг, каматата, парничните и извршните трошоци.
Со други зборови, државата нема единствена целосна сметка колку ја чинат споровите со сопствените вработени.
ДЗР дал 26 препораки – од електронско следење на предметите и подобро планирање на судските обврски до навремено доброволно плаќање, зајакнување на Државното правобранителство, поголема употреба на медијацијата и утврдување одговорност за незаконити одлуки.
Бројките, сепак, покажуваат дека најголемиот простор за заштеда можеби е многу поедноставен.
Државата не платила 64,6 милиони евра само затоа што имала обврски кон своите вработени.
Од тие пари, околу 31,3 милиони евра биле дополнителната цена на каматите, судските постапки и извршувањето.
Овој текст е подготвен во рамките на проектот „Зајакнување на етичката употреба на генеративни алатки за вештачка интелигенција и медиумското покривање на вештачката интелигенција преку образованието по новинарство во Северна Македонија“, финансиран од Меѓународната програма за развој на комуникациите (IPDC) на УНЕСКО. Изразените ставови и мислења се исклучиво на авторот/авторите и не мора да ги одразуваат ставовите на УНЕСКО како донатор. При изработка на овој текст се користени помошни ВИ-системи.