Европската унија отвора можност за досега непостоечки облик на членство со кој Канада би станала нејзина прва „асоцијативна членка“, во потег што може да ги продлабочи економските и безбедносните врски меѓу двете страни на Атлантикот во време на растечки тензии меѓу Отава и Вашингтон.
Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен ја претстави идејата во средата во Европскиот парламент во Стразбур, во присуство на канадскиот премиер Марк Карни, предлагајќи сегашното партнерство засновано на трговија да прерасне во многу поширок сојуз.
„Би сакала да работам со вас на отворање на вратата за Канада да биде првата асоцијативна членка на ЕУ“, рече Фон дер Лајен.
Предлогот е без преседан. Европската унија во моментов нема формална категорија „асоцијативна членка“, а допрва треба да се утврди што би значел таквиот статус во правна, економска и политичка смисла.
Идејата веднаш предизвика реакција од американскиот претседател Доналд Трамп, кој ја нарече „смешна“ и предупреди дека Вашингтон би можел да одговори со високи царини доколку потегот го оцени како непријателски кон САД.
Трамп пред новинарите изјави дека би можел да воведе „многу сериозни царини“ или да ја ограничи трговијата со Европа. Францускиот министер за Европа Бенжамен Адад возврати дека Вашингтон не одлучува за геополитичките избори на Европската унија.
ОД ТРГОВСКИ ДО СТРАТЕШКИ СОЈУЗ
Канада и ЕУ веќе имаат длабоки економски врски преку Сеопфатниот економски и трговски договор – CETA. Според Фон дер Лајен, трговијата со стоки меѓу двете страни пораснала за 75% за помалку од една деценија.
Но, Брисел сега предлага нешто многу пошироко.
Фон дер Лајен го нарече новиот концепт „Сојуз за иднината“, кој би опфатил напредно производство, технологија, одбранбена индустрија, енергетика, критични минерали, батерии, вештачка интелигенција, квантни технологии, сајбер-безбедност и економска безбедност.
Арктикот, исто така, би требало да стане еден од главните заеднички проекти.
„Ова не е партнерство против некој друг, туку за нашата заедничка сила“, рече Фон дер Лајен.
По разговорите во Стразбур, кабинетот на Карни соопшти дека двете страни разговарале и за интегрирање на капацитетите во одбранбената индустрија, вештачката интелигенција и компјутерската инфраструктура, вселената, енергетската безбедност, финансиските услуги и плаќањата.
Се разгледува и можноста за речиси непречена дигитална трговија со неаграрни производи и широк спектар услуги.
Отава го опиша моделот како „уникатен пристап“ кој Канада и ЕУ допрва заеднички ќе го дефинираат.
КАНАДА СЕ ОДДАЛЕЧУВА ОД ЗАВИСНОСТА ОД САД
Зад новото европско приближување стои поширока промена во канадската надворешна и економска политика.
Односите меѓу Отава и Вашингтон се влошија откако Трамп се врати во Белата куќа, воведе царини и повеќепати зборуваше за можноста Канада да стане 51-та американска сојузна држава.
Канадската економија, сепак, останува силно врзана за американската. Околу 72% од канадскиот извоз оди во САД, што покажува колку тешко би било брзото пренасочување кон други пазари.
Но политиката на Карни покажува дека Отава настојува да ја намали таа зависност.
Неговиот кабинет по средбата со Фон дер Лајен соопшти дека Канада, во „поопасен и поподелен свет“, сака да изгради поголема стратегиска автономија, отпорност и суверенитет преку посилни односи со доверливи партнери.
И ВОЕН ЧЕКОР КОН ЕВРОПА
Паралелно со економското приближување кон ЕУ, Канада прави чекори и кон подлабока интеграција во европската безбедносна архитектура.
Отава формално аплицираше за приклучување кон Joint Expeditionary Force – JEF, воена коалиција за брза реакција предводена од Велика Британија.
Во неа членуваат десет европски земји на НАТО: Велика Британија, Данска, Естонија, Финска, Исланд, Латвија, Литванија, Холандија, Норвешка и Шведска.
Reuters го опиша потегот како дел од обидите на Канада да ги диверзифицира своите одбранбени врски и да ја намали зависноста од САД.
Карни разговараше и за потенцијална канадска соработка во Global Combat Air Programme, програмата за развој на нова генерација борбени авиони, во која Канада од јули има статус на набљудувач.
ШТО ЗНАЧИ „АСОЦИЈАТИВНА ЧЛЕНКА“?
Засега – никој не знае точно.
Таква категорија не постои во сегашната институционална структура на Европската унија.
ЕУ има различни модели на блиска интеграција со земји кои не се членки. Норвешка и Исланд, на пример, се дел од Европската економска област и имаат длабок пристап до единствениот пазар, додека Швајцарија своите односи со Унијата ги регулира преку комплексна мрежа договори.
Но ниту една од нив формално не е „асоцијативна членка“.
Reuters објави дека и меѓу европските дипломати има неизвесност околу тоа што практично би значел новиот статус и колку далеку може да оди интеграцијата без полноправно членство.
Тоа отвора повеќе прашања: дали Канада би добила дополнителен пристап до единствениот европски пазар, кои европски правила би морала да ги применува, дали би учествувала во одредени европски програми и институции и колку далеку би одела интеграцијата во одбраната.
Одговорите допрва треба да се договорат.
НОВА ЕВРОПА СО ПОВЕЌЕ КРУГОВИ?
Предлогот има значење и надвор од односите меѓу Канада и ЕУ.
Доколку Брисел навистина создаде институционализиран статус меѓу обично партнерство и полноправно членство, тој би можел да го обнови поширокиот европски дебат за различни степени на интеграција.
Во минатото се дискутираше за модели како „Европа во повеќе брзини“, концентрични кругови или различни степени на пристап до европските политики и пазар.
Но европските функционери засега не го претставиле канадскиот модел како замена за полноправното членство, ниту како модел за земјите-кандидати.
Тоа е особено важно за Западен Балкан.
Албанија, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Северна Македонија и Србија се кандидати за членство, додека Косово има статус на потенцијален кандидат. Нивната европска перспектива се темели врз процес на пристапување кон полноправно членство, условен со реформи и исполнување на критериумите на ЕУ.
Затоа евентуалното канадско „асоцијативно членство“ не треба автоматски да се толкува како нов модел за проширување кон Балканот.
Но создавањето сосема нова категорија би можело да отвори политичка дебата за тоа како ќе изгледа европската архитектура во иднина – и дали ќе постои само една врата кон Унијата или повеќе различни кругови на интеграција.
ТРАНСАТЛАНТСКИОТ ТРИАГОЛНИК СЕ МЕНУВА
За Вашингтон, европското приближување кон неговиот најголем северен сосед има дополнителна политичка тежина.
Канада и САД со децении изградија една од најинтегрираните економски и безбедносни врски во светот. Но царинските спорови и политичките тензии ја поттикнуваат Отава да бара повеќе простор за маневрирање.
За ЕУ, пак, Канада нуди нешто што станува сè поважно: енергија, критични минерали, индустриски капацитет, напредна технологија и политички партнер со кој Брисел дели голем број надворешнополитички позиции.
Фон дер Лајен го постави предлогот во контекст на свет во кој старите сојузништва повеќе не можат да се земаат здраво за готово.
„Демократиите имаат слобода да изберат со кого ќе работат“, рече таа пред Европскиот парламент.
А токму таа реченица можеби најдобро ја покажува политичката тежина на предлогот.
Прашањето повеќе не е само дали Канада може да стане поблиска до Европа.
Прашањето е дали, во свет на трговски конфликти, војна во Украина и растечко геополитичко ривалство, ЕУ почнува да гради нов круг на држави кои не се нејзини полноправни членки, но се многу повеќе од обични партнери.