Пресудата против Хашим Тачи и тројцата други поранешни лидери на ОВК е важен чекор кон одговорност за жртвите, но не смее да биде крај на потрагата по правда за злосторствата извршени за време на војната во Косово, оцени Human Rights Watch (HRW), посочувајќи дека голем број злосторства, вклучително и оние извршени од српските и југословенските сили, остануваат неказнети.
Реакцијата на меѓународната организација за човекови права доаѓа во момент кога пресудата од Хаг предизвика силни политички реакции во Косово и Албанија, а одбраната на Тачи најави жалба.
HRW, од друга страна, го насочи вниманието кон жртвите и кон поширокиот биланс на правдата повеќе од четврт век по војната.
„Оваа пресуда испраќа важна порака до жртвите и нивните семејства дека дури и моќните лидери не можат да ја избегнат правдата“, изјави Хју Вилијамсон, директор на HRW за Европа и Централна Азија.
Но организацијата додава дека истиот принцип мора да важи за сите страни во конфликтот.
Четворица лидери, вкупно 81 година затвор
Специјализираните совети на Косово на 16 септември го осудија поранешниот косовски претседател Хашим Тачи на 25 години затвор.
Поранешниот претседател на косовското Собрание Јакуп Красниќи исто така доби 25 години, Кадри Весели 18, а Реџеп Селими 13 години затвор.
Сите четворица беа прогласени за виновни по четири точки за воени злосторства – незаконско или произволно апсење и притворање, сурово постапување, тортура и убиства.
Истовремено беа ослободени од шест точки од обвинението кои се однесуваа на злосторства против човештвото.
Пресудата е првостепена и одбраната најави жалба.
HRW: Одговорноста мора да важи за сите
За Human Rights Watch, значењето на пресудата оди подалеку од четворицата обвинети.
Организацијата оценува дека судските наоди покажуваат дека одговорноста за тешките воени злосторства треба да важи без оглед на политичката или воената позиција на обвинетите.
Но HRW веднаш го поставува и другото прашање: што се случи со останатите злосторства од војната?
Организацијата потсетува дека српските и југословенските сили за време на конфликтот биле одговорни за широко распространети и систематски злосторства, вклучувајќи убиства, тортура, силувања и присилни протерувања.
Токму затоа, според HRW, пресудата против поранешните лидери на ОВК не треба да се гледа изолирано од пошироката потреба за одговорност.
Шест високи српски и југословенски функционери беа осудени
Дел од злосторствата извршени од српските и југословенските сили беа предмет на судски постапки пред Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија.
На поранешниот српски и југословенски претседател Слободан Милошевиќ му се судеше во Хаг, но тој почина во 2006 година пред завршувањето на процесот и против него не беше донесена пресуда.
Шест други високи српски и југословенски функционери беа осудени во предметите поврзани со злосторствата во Косово.
HRW посочува и на проблем што продолжи по нивното враќање во Србија.
Некои од осудените функционери подоцна биле јавно промовирани или одликувани, што организацијата го наведува како пример за потребата политичките лидери во Србија и регионот да ги признаат судски утврдените факти за воените злосторства.
17 пресуди во Србија
Постапки за злосторствата во Косово се водеа и пред судовите во Србија.
Според податоците што ги наведува HRW, 17 лица, од кои 15 Срби, се правосилно осудени пред српските судови за воени злосторства извршени во Косово.
Но организацијата оценува дека домашните постапки во Србија во голема мера не стигнале до највисоките воени и полициски структури.
Поради тоа, според HRW, за огромен дел од злосторствата сè уште нема утврдена индивидуална кривична одговорност.
Организацијата смета дека пресудата од 16 септември треба да биде поттик за нови напори за обезбедување правда за сите жртви на војната.
Што утврди судот за четворицата?
Според првостепената пресуда, Тачи, Весели, Селими и Красниќи, заедно со други лица од раководството на ОВК, настојувале да постигнат независност на Косово и да воспостават политичка и институционална контрола.
Судскиот панел утврди дека во рамките на тие цели биле таргетирани лица кои биле сметани за противници или пречка.
Меѓу нив имало припадници и претставници на други албански политички и воени структури, особено лица поврзувани со Демократскиот сојуз на Косово и Вооружените сили на Република Косово, како и лица осомничени за соработка со српските власти и припадници на српската и ромската заедница.
Според судот, заедничката криминална цел била спроведувана преку убиства, незаконски притворања, физичко и психичко малтретирање и заплашување.
Судскиот панел заклучи дека четворицата дале значителен придонес кон таа цел.
Одбраната ги оспорува тие наоди и најави дека ќе бара нивно преиспитување пред Апелацискиот панел.
Стотици сведоци, илјадници докази
Обемот на процесот покажува колку сложен ќе биде жалбениот дел од постапката.
Според податоците објавени по пресудата, во процесот биле сослушани стотици сведоци и биле разгледани илјадници доказни материјали.
Четворицата обвинети се во притвор во Хаг од ноември 2020 година.
Одбраната на Тачи веќе најави дека во жалбата ќе оспорува фактички и правни заклучоци, но и делови од начинот на кој била водена постапката.
Затоа пресудата од 16 септември не е правосилниот крај на предметот.
Две различни реакции на истиот суд
Само еден ден по пресудата се појавија две сосема различни оценки за значењето на Специјализираните совети.
Поранешниот американски дипломат Ричард Гренел ја критикуваше институцијата, оценувајќи дека Косово треба само да ги решава ваквите прашања и дека не му е потребен суд со седиште во Холандија.
HRW ја испраќа спротивната порака.
За организацијата, судењето на политички и воено моќни личности е доказ дека функцијата или историската улога не треба да бидат заштита од индивидуална кривична одговорност.
Но HRW истовремено предупредува дека селективната правда не е доволна.
Прашањето што останува 27 години подоцна
Токму тука реакцијата на Human Rights Watch ја проширува дебатата надвор од прашањето дали казните против четворицата поранешни лидери на ОВК се оправдани.
Во војната во Косово беа извршени злосторства врз различни групи цивили, додека најголемиот дел од жртвите на кампањата на српските и југословенските сили беа косовски Албанци.
Дел од високите функционери од Белград беа осудени пред меѓународен суд.
Дел од директните извршители беа процесуирани во Србија и Косово.
Но голем број случаи останаа без судски епилог.
Затоа, за HRW, пресудата против Тачи, Весели, Красниќи и Селими не треба да биде последната точка во судското расчистување со војната.
Таа треба да биде потсетник дека истиот принцип, индивидуална одговорност врз основа на докази, треба да важи за секоја жртва и за секој сторител, без оглед на која страна од конфликтот припаѓал.