Ричард Гренел, поранешен американски пратеник за дијалогот Косово-Србија и близок соработник на американскиот претседател Доналд Трамп, остро ги нападна Специјализираните совети во Хаг по пресудите против четворицата поранешни лидери на ОВК, оценувајќи дека Косово треба самото да ги решава ваквите случаи.
„На Косово и на косовските судови треба да им биде оставено да одлучуваат за иднината на Косово и за прашањата што се важни“, рече Гренел во интервју за албанската телевизија „Топ чанел“.
Неговата реакција следува еден ден откако Специјализираните совети ги осудија Хашим Тачи на 25 години затвор, Јакуп Красниќи на 25, Кадри Весели на 18 и Реџеп Селими на 13 години.
Гренел ја опиша пресудата како политички мотивирана, што е негово тврдење и не е утврден факт.
Но неговата порака отвора пошироко прашање кое може да стане една од најважните политички последици од пресудата: дали Косово по повеќе од една деценија треба повторно да ја отвори дебатата за институцијата што самото ја создаде под силен меѓународен притисок.
„Не ни треба суд во Холандија“
Гренел во интервјуто рече дека одлуките за Косово треба да се носат во самото Косово.
„Не ни треба суд во Холандија да носи одлуки за Косово“, рече тој.
Според него, Косово треба да постапува според сопствените интереси, исто како што САД постапуваат според американските интереси.
Гренел рече дека премиерот и парламентот треба да одлучат кој ќе биде следниот чекор.
Тоа е продолжение на неговата уште поостра реакција веднаш по пресудата.
Тогаш тој ги нарече институциите во Хаг „радикални судови“ и побара нивното финансирање да биде прекинато.
Гренел ја критикуваше и шестгодишната должина на притворот на Тачи и тврдеше дека процесот претставува политички активизам.
Суд во Холандија – но според косовски закон
Правната конструкција на Специјализираните совети, сепак, е посложена од класичен меѓународен трибунал.
Судот физички се наоѓа во Хаг и во него работат меѓународни судии и персонал, но формално е дел од судскиот систем на Косово.
Специјализираните совети и Специјализираното обвинителство беа создадени врз основа на меѓународен договор, уставен амандман и посебен закон што Собранието на Косово го усвои во август 2015 година.
Нивната структура е поврзана со различните нивоа на косовското судство – Основниот суд, Апелациониот суд, Врховниот суд и Уставниот суд.
Седиштето во Хаг беше избрано меѓу другото поради чувствителноста на предметите и потребата од безбедност и заштита на сведоците.
Затоа, иако Гренел го нарекува „суд во Холандија“, станува збор за специјализирана институција основана според косовското право, но дислоцирана во Холандија.
Пресудата повторно го отвори прашањето од 2015 година
Специјализираните совети беа создадени во 2015 година по долг политички и меѓународен процес.
Нивниот мандат е ограничен на одредени злосторства извршени или започнати меѓу 1 јануари 1998 и 31 декември 2000 година, поврзани со наводите што произлегоа од истрагите по извештајот на Парламентарното собрание на Советот на Европа од 2011 година.
Токму косовските пратеници ја создадоа правната основа за судот.
Но институцијата од самиот почеток беше политички чувствителна во Косово, каде голем дел од јавноста ја гледа ОВК како ослободителна армија и смета дека нејзината борба не треба да биде изедначувана со индивидуалните злосторства за кои се водат постапки.
Специјализираните совети нагласуваат дека не судат организации, етнички групи или заедници, туку индивидуална кривична одговорност.
Четири пресуди – вкупно 81 година
Пресудите од 16 септември дополнително ја засилија дебатата.
Тачи и Красниќи добија по 25 години затвор, Весели 18, а Селими 13 – вкупно 81 година.
Судот ги прогласи четворицата за кривично одговорни за воени злосторства поврзани со незаконско или произволно притворање, сурово постапување, тортура и убиства.
Според Судскиот панел, предметот опфаќа 385 произволно притворени лица, 303 жртви на тортура и 96 убиени.
Судот истовремено ги ослободи од обвиненијата за злосторства против човештвото бидејќи обвинителството, според панелот, не докажало надвор од разумно сомнение дека постоел широк или систематски напад против цивилно население.
Пресудите се првостепени и можат да бидат обжалени.
Гренел: Одлуката е политичка
Гренел оди подалеку од критиката на висината на казните.
Тој го доведува во прашање самиот модел на институцијата.
„Кога гледате ваква пресуда, мислите дека е политички мотивирана“, рече тој.
Тоа тврдење не е поткрепено со судска одлука или друг официјален наод дека судиите постапувале под политичко влијание.
Специјализираните совети, од своја страна, велат дека нивната задача е водење независни, непристрасни и правични кривични постапки.
Специјализираното обвинителство по пресудата ја оцени одлуката како значајна за владеењето на правото во Косово.
Од правна во политичка битка
Но реакцијата на Гренел е значајна поради нешто друго.
Таа доаѓа во момент кога и во самото Косово се засилуваат повиците институциите да реагираат по пресудата.
Дел од политичарите бараат преиспитување на односот кон Специјализираните совети, додека други го насочуваат вниманието кон жалбената постапка.
Одбраната на Тачи веќе најави жалба и тврди дека во првостепената постапка имало фактички, правни и процедурални грешки.
Со тоа се отвораат две паралелни линии.
Едната е правна и ќе се води пред Апелацискиот панел во Хаг.
Другата е политичка и ќе се води во Приштина – околу иднината на институцијата што Косово ја создаде во 2015 година.
Може ли Косово едноставно да го затвори судот?
Тоа е многу покомплицирано отколку што сугерира политичката реторика.
Специјализираните совети произлегуваат од уставен амандман, посебен закон и меѓународни обврски преземени од Косово.
Дополнително, тие имаат примат над другите судови во Косово за предметите што влегуваат во нивната надлежност.
Поради тоа, секоја иницијатива за нивно укинување би отворила сериозни уставни, законски и меѓународни прашања.
Актуелните пресуди дополнително го усложнуваат тоа прашање, бидејќи постапките сè уште не се правосилно завршени.
Токму тука изјавата на Гренел станува повеќе од реакција на една пресуда.
Тој не бара само промена на казната за Тачи и останатите.
Тој го доведува во прашање моделот создаден пред повеќе од една деценија: косовски суд според косовско право, но со меѓународни судии и седиште надвор од Косово.
Пресудите од Хаг сега повторно го враќаат тоа прашање таму каде што започна во 2015 година – во политичките институции во Приштина.