Лидери од Европската Унија, Бразил, Канада и Кенија започнаа нова меѓународна иницијатива за реформа на Обединетите нации и другите глобални институции, предупредувајќи дека светот станува сè поповрзан економски, но истовремено сè пофрагментиран политички.
Иницијативата, наречена „Партнери за мултилатерализам“ – P4M, треба да создаде отворена платформа преку која држави од различни региони и политички традиции ќе можат да соработуваат околу реформата на меѓународниот систем, без формирање нов политички блок.
„Мултилатерализмот не е идеализам, туку неопходност“, порачаа претседателот на Европскиот совет Антонио Коста, бразилскиот претседател Луис Инасио Лула да Силва, кенискиот претседател Вилијам Руто и канадскиот премиер Марк Карни во заеднички текст објавен пред Генералното собрание на ОН.
Иницијативата доаѓа во момент кога меѓународниот поредок се соочува со растечки воени конфликти, рекордни трошоци за вооружување, геополитички поделби и сè почеста употреба на економијата како инструмент на политички притисок.
65 конфликти и 2,9 билиони долари за оружје
Лидерите ја поткрепуваат иницијативата со бројки кои ја покажуваат промената на глобалната безбедносна средина.
Во 2025 година во светот биле регистрирани 65 вооружени конфликти меѓу држави или со државно учество – најмногу од 1946 година.
Истовремено, глобалните воени трошоци достигнале рекордни 2,9 билиони долари.
Контрастот е голем: глобалната трговија достигнала рекордни 35 билиони долари, а околу шест милијарди луѓе, речиси три четвртини од човештвото, се поврзани на интернет.
Според иницијаторите на P4M, светската економија никогаш не била толку меѓузависна, додека геополитиката се движи во спротивна насока.
Меѓународното право е под притисок, повторно се зборува за сфери на влијание, а економските врски сè почесто се користат како средство за притисок.
Не нов блок, туку платформа
P4M, според иницијаторите, не треба да стане нова меѓународна организација или затворен геополитички сојуз.
Наместо тоа, замислена е како флексибилна мрежа за дијалог, создавање коалиции и практична соработка.
Коста рече дека платформата е отворена за партнери од сите делови на светот кои сакаат да ги бранат заедничките принципи и да работат на конкретни решенија.
Целта е да се поддржи реформата и модернизацијата на ОН и другите мултилатерални институции и тие да станат порепрезентативни, поефикасни и со поголем легитимитет.
P4M треба да поттикнува и посилна соработка меѓу регионалните организации, подобро глобално економско управување и заеднички пристап кон вештачката интелигенција, климатските промени, здравствената безбедност и дигиталната трансформација.
Вештачката интелигенција станува глобално прашање
Една од областите на кои иницијаторите посветуваат посебно внимание е вештачката интелигенција.
Според нив, технологијата се развива побрзо од способноста на владите и меѓународните институции да воспостават правила за нејзино контролирање.
Истата логика ја применуваат и на климатските промени, пандемиите и финансиските кризи.
Ниту една држава, без оглед колку е моќна, не може сама да управува со ваквите предизвици, велат лидерите.
Како пример ја наведуваат и ранливоста на глобалните поморски тесни грла, меѓу кои Ормутскиот Теснец, каде конфликт може да предизвика нарушувања на синџирите за снабдување далеку од регионот.
Обид за мост меѓу различни сили
Политички најинтересниот елемент на иницијативата е составот на државите што стојат зад неа.
Во иницијативата се вклучени ЕУ, Бразил, Кенија и Канада, а на денешниот самит се приклучуваат и лидери од други големи демократии и земји од Глобалниот југ.
Според Европскиот совет, платформата треба да собира држави кои можеби не се согласуваат за многу политички прашања, но прифаќаат основни принципи од Повелбата на ОН.
Меѓу нив се суверената еднаквост на државите, територијалниот интегритет, мирното решавање спорови, забраната за употреба или закана со сила, меѓународното хуманитарно право, човековите права и фундаменталните слободи.
Наместо создавање уште една геополитичка поделба, организаторите велат дека сакаат да изградат мост меѓу држави со различни интереси.
„Суперсилите ги откриваат своите граници“
Во заедничкиот текст лидерите се повикуваат и на неодамнешната оценка на генералниот секретар на ОН Антонио Гутереш дека „суперсилите ги откриваат своите граници“.
Нивниот одговор е дека меѓународната заедница треба повторно да го открие потенцијалот на колективното дејствување.
Конкуренцијата меѓу државите не мора да прерасне во конфронтација доколку постојат канали за дијалог, велат тие.
Нивната теза е дека националниот суверенитет не мора да слабее преку меѓународната соработка, туку може да биде зајакнат кога државите заеднички решаваат проблеми што не можат да ги контролираат самостојно.
Реформа, а не замена на системот
P4M не предлага уривање на меѓународниот поредок создаден по Втората светска војна.
Иницијаторите признаваат дека институциите создадени во друга историска епоха мора да се приспособат на денешната распределба на политичка и економска моќ.
„Мултилатерален систем кој не успева да ја одрази реалноста на денешницата нема да го преживее тестот на времето“, пишуваат лидерите.
Затоа, според нив, вистинскиот избор не е меѓу зачувување на стариот систем и негово напуштање.
Изборот е меѓу негово реформирање или свет во кој фрагментацијата, поларизацијата и политиката на сила ќе ги определуваат меѓународните односи.
Самитот P4M се одржува во Њујорк на маргините на 81. Генерално собрание на ОН, чија генерална дебата започнува на 22 септември. Коста на 24 септември треба да се обрати пред Генералното собрание во име на Европската Унија.
Пораката со која новата група ја започнува својата работа е дека во свет во кој големите сили повторно се натпреваруваат за влијание, помалите и средните држави имаат интерес правилата да останат посилни од политиката на сила.