Шесте економии од Западен Балкан договорија нов пакет мерки за климатска адаптација, заштита на биодиверзитетот, обновување на шумите и намалување на пластичниот отпад, но ниту една од новите регионални заложби засега нема обезбеден буџет или конкретно назначено лице одговорно за нејзино спроведување.
Тоа е главниот предизвик по усвојувањето на Министерската декларација за Зелената агенда за Западен Балкан за 2026 година во Жабљак, каде министрите од регионот се состанаа во пресрет на Самитот на Берлинскиот процес во октомври.
„Сега имаме конкретна регионална работа во областа на климатската адаптација, биодиверзитетот, пластиката и обновувањето на шумите. Но, ниту една од нив сè уште нема буџет или конкретно назначено одговорно лице“, предупреди генералниот секретар на Советот за регионална соработка, Амер Капетановиќ.
Токму обезбедувањето пари и институции што ќе ја преземат одговорноста, според него, ќе биде тестот дали новите договори ќе се претворат во реална политика.
225.000 хектари изгореа за една година
Притисокот врз владите да дејствуваат се зголемува паралелно со климатските штети.
Според податоците што ги изнесе Капетановиќ, само минатата година повеќе од 430 големи шумски пожари на Западен Балкан зафатиле околу 225.000 хектари.
„Цената на транзицијата пристигна пред самата транзиција“, рече тој.
Пораката е дека климатските промени веќе создаваат економски трошоци, без оглед на тоа колку брзо владите ги спроведуваат зелените политики.
Токму затоа новата декларација не се ограничува само на намалување на емисиите, туку голем дел од мерките ги насочува кон приспособување на последиците што веќе се чувствуваат.
Нов план до 2030 година
Еден од главните документи усвоени во Жабљак е регионалната Стратегија за климатска адаптација за периодот 2026-2030 година.
Таа предвидува заеднички пристап кон климатските ризици, управувањето со водните ресурси и приспособувањето на инфраструктурата и економијата кон сè поекстремните климатски услови.
Паралелно е поддржан Стратешкиот план за биодиверзитет на Западен Балкан до 2030 година.
Планот е усогласен со европските цели за биодиверзитет и со глобалната рамка Кунминг-Монтреал.
Третиот голем документ се однесува на обновувањето на шумските предели.
Неговата цел е да ги идентификува екосистемите што треба приоритетно да бидат обновени за да се зголеми отпорноста на пожари, суши и други климатски ризици.
Пет пластични производи треба постепено да исчезнат
Новите регионални обврски ќе го погодат и секојдневниот живот на граѓаните и бизнисот.
Шесте економии поддржаа регионална заложба за постепено укинување на петте категории пластични производи за еднократна употреба кои најчесто завршуваат како отпад.
Целта е земјите да не воведуваат различни и меѓусебно неусогласени правила, туку постепено да создадат заеднички регионален пристап.
Паралелно е поддржана рамка за проширена одговорност на производителите на пластична амбалажа.
Тоа значи дека производителите треба да преземат поголем дел од финансиската и организациската одговорност за отпадот што останува откако нивните производи ќе бидат употребени.
За компаниите тоа може да значи дополнителни обврски и трошоци, но и притисок да користат амбалажа која полесно се собира, рециклира или повторно се употребува.
Од декларација до пари
Најголемиот проблем останува финансирањето.
Новите стратегии поставуваат цели, но без национални и регионални буџети нивното спроведување може да остане ограничено.
Токму на тоа предупреди RCC.
Следната фаза треба да покаже кој ќе ги финансира проектите, кои институции ќе бидат одговорни и преку кои показатели ќе се мери напредокот.
Германија најави продолжување на поддршката преку Регионалното климатско партнерство со Западен Балкан.
Парламентарната државна секретарка Бетина Хагедорн рече дека сега е потребно брзо преминување од усвојување документи кон нивно практично спроведување.
Според неа, тоа треба да ја зголеми не само климатската отпорност туку и економската конкурентност и безбедноста на регионот.
Жабљак како политички симбол
Изборот на Жабљак за состанокот има и симболично значење.
Црна Гора пред 35 години се прогласи за еколошка држава, а годинава претседава со Берлинскиот процес.
Министерот за екологија, одржлив развој и развој на северниот регион, Дамјан Ќулафиќ, рече дека договорите од Жабљак треба да бидат преточени во конкретен политички придонес за Самитот на Берлинскиот процес.
„Оваа декларација не претставува крај на процесот“, рече Ќулафиќ, додавајќи дека следната фаза треба да донесе побрз и померлив напредок.
Следниот тест е во октомври
Самитот на лидерите на Берлинскиот процес во октомври, чиј домаќин е Црна Гора, сега станува следниот политички тест.
Дотогаш треба да стане појасно како новите регионални стратегии ќе се претворат во национални мерки и инвестиции.
Особено чувствително ќе биде прашањето за парите.
Климатската адаптација, заштитата на водите, обновувањето на шумите, управувањето со отпадот и заштитата на биодиверзитетот бараат инвестиции што земјите од Западен Балкан тешко можат самостојно да ги финансираат.
Затоа европските фондови, германската поддршка и другите извори на меѓународно финансирање ќе бидат клучни.
Но финансиската поддршка сама по себе нема да биде доволна.
Ќе мора да се утврди и кој е одговорен за секоја мерка и како јавноста ќе може да провери дали таа е спроведена.
Токму тука е разликата меѓу декларација и политика.
Западен Балкан од Жабљак излегува со нови климатски стратегии, планови за шумите и биодиверзитетот и обврски за намалување на пластиката.
Сега треба да покаже кој ќе ги плати – и кој ќе одговара ако останат само на хартија.