Четири коалиции искористиле 95,5 отсто од пријавените пари за политичко рекламирање, повеќе од половината изборни учесници не доставиле конечен финансиски извештај до ДКСК, а ОБСЕ/ОДИХР со години предупредува дека системот на државно финансирање ги фаворизира големите партии и нема доволно силен надзор. Изборната реформа повторно е отворена, но клучното прашање е дали овојпат ќе стигне до парите.
Државата ги обезбедува парите, политичките партии одлучуваат во кои медиуми ќе ги потрошат, а институциите потоа треба да утврдат дали милионските изборни расходи биле законски, правилно пријавени и транспарентно исплатени.
Последниот посебен извештај на Државната комисија за спречување на корупцијата за финансирањето на локалните избори во 2025 година повторно го отвора прашањето колкава контрола навистина има државата врз парите што се трошат во изборните кампањи. Според податоците на ДКСК, четирите најголеми коалиции искористиле 95,5 отсто од пријавените 284,2 милиони денари за политичко рекламирање.
Истовремено, 54 отсто од изборните учесници не доставиле конечен финансиски извештај до ДКСК. Тоа не е изолиран проблем од едни избори.
ОБСЕ/ОДИХР со години предупредува на слабости во финансирањето на кампањите, распределбата на државните средства, финансиското известување и надзорот. По изборите во 2024 година, организацијата препорача преструктурирање на системот на јавно финансирање на кампањите за да се обезбедат порамноправни услови за учесниците. Две години подоцна, изборната реформа повторно се подготвува. Но последниот извештај на ОДИХР покажува дека проблемите што треба да ги реши сè уште се во системот.
4,7 проценти за едни, 95,5 проценти за четири коалиции
Податоците на ДКСК ја покажуваат концентрацијата на парите за политичко рекламирање. Од вкупно пријавените 284,2 милиони денари, четири коалиции искористиле 95,5 отсто. Таквата распределба не е случајност. Таа произлегува и од моделот вграден во Изборниот законик, според кој најголемиот дел од средствата за платено политичко рекламирање е резервиран за најголемите партии од власта и опозицијата.
ОДИХР уште по претседателските и парламентарните избори во 2024 година оцени дека правилата што директно го поврзуваат јавното финансирање со медиумските можности непропорционално ги фаворизираат големите политички партии. Меѓу 25-те препораки беше и преструктурирање на системот за распределба на јавните средства за кампањи врз принципот на еднакви можности.
Проблемот повторно се појави на локалните избори во 2025 година. Во конечниот извештај објавен на 7 април 2026 година, ОДИХР побара ревидирање на правилата за кампања за да се обезбедат порамноправни услови, вклучително и при распределбата на јавните ресурси, рекламниот простор и медиумските можности.
Државата плаќа, партијата избира
Системот има уште една необична карактеристика. Не станува збор за класична директна државна субвенција која партијата ја добива на своја сметка и потоа ја троши. Државата, преку Државната изборна комисија, им ги надоместува трошоците за политичко рекламирање на регистрираните телевизии, радија, печатени и интернет-медиуми.
Но изборните учесници одлучуваат каде ќе рекламираат. Така се создава систем во кој политичките партии практично одлучуваат кон кои медиуми ќе бидат насочени буџетските средства. Токму затоа ОДИХР и други институции со години предупредуваат дека механизмот носи ризик од нарушување на медиумскиот пазар и од политичко влијание врз распределбата на државните пари.
Во извештајот на Европската комисија се нотира дека рамката за распределба на државното рекламирање создава загриженост поради можната злоупотреба на политичките средства и нарушување на медиумскиот пазар. Особено чувствителен останува интернет-просторот.
Интернет-порталите – најслабата алка?
ДКСК претходно бараше ревизија или нов Изборен законик, а меѓу проблематичните области ги посочи критериумите и износите за буџетско финансирање на кампањите, рекламирањето во медиумите – особено кај интернет-порталите – правилата за приватни донации, финансиското известување и слабите санкции.
ОДИХР, исто така, предупреди дека системот на државно финансирање на изборното рекламирање не спречува појава на интернет-портали формирани во периодот околу изборите со цел кон нив да се насочуваат јавни средства. Прашањето затоа не е само колку пари се трошат. Прашањето е кој ги добива. И според кои критериуми.
Две третини не доставиле привремени извештаи
Финансиското известување покажува уште една слабост. Изборните учесници мора да користат посебни банкарски сметки преку кои се движат приходите и расходите на кампањата и да доставуваат привремени и конечни финансиски извештаи.
Но ОДИХР утврди дека околу две третини од учесниците на локалните избори во 2025 година не ги доставиле привремените извештаи. Привремените извештаи, дополнително, не подлежат на ревизија. Конечните извештаи се доставуваат по официјалното објавување на изборните резултати, по што Државниот завод за ревизија добива рок за нивна ревизија.
Тоа значи дека најсилната контрола доаѓа откако изборите се веќе завршени. На тоа сега се надоврзува податокот на ДКСК дека 54 отсто од изборните учесници не доставиле конечен финансиски извештај до Комисијата. Двата податока не се идентични – едниот се однесува на привремени, другиот на конечни извештаи – но заедно покажуваат проблем со почитувањето на обврските за финансиска транспарентност.
Системот собира извештаи, но дали навреме открива злоупотреби?
ОДИХР предупредува и на ограничените институционални капацитети за надзор. Уште пред локалните избори, ДКСК и Државниот завод за ревизија укажале дека располагаат со ограничени капацитети, додека соговорници на набљудувачката мисија оцениле дека спроведувањето на правилата е ограничено и дека прекршувањата ретко завршуваат со санкции.
Така системот има повеќе институции, повеќе рокови и повеќе извештаи, но останува прашањето колку е способен да открие неправилност додека кампањата трае.
Тоа е важно затоа што санкција изречена месеци по изборите не може да ја врати еднаквоста во веќе завршен изборен натпревар.
Социјалните мрежи – нови пари, стари правила
Паралелно со традиционалните медиуми, сè поголем дел од кампањата се преселува на Facebook, Instagram и други дигитални платформи. Но регулативата не се развива со исто темпо.
Пред локалните избори во 2025 година, соговорници на ОДИХР посочиле на недоволно регулирана онлајн кампања, ширење дезинформации и недостиг од надзор над политичкото рекламирање на социјалните мрежи. Тоа создава дополнителен проблем за следењето на парите.
Официјалните извештаи можат да покажат што пријавила партијата, но без интегриран систем за дигиталното рекламирање е потешко да се утврди кој платил реклама, во чие име, колку чинела и дали расходот се појавува во изборната сметка.
Четири институции морале да го предупредат Собранието
Дека проблемите не се само теоретски покажува и случувањето непосредно пред локалните избори. ДИК, ДКСК, Државниот завод за ревизија и Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги одржале консултации за нејаснотиите во Изборниот законик околу распределбата на времето за платено политичко рекламирање и исплатата на буџетските средства.
Четирите институции заеднички го известиле Собранието за утврдените проблеми. Тоа значи дека институциите задолжени да го спроведуваат законот уште пред изборите предупредувале дека делови од него се нејасни. Изборите сепак се одржаа според таа рамка.
Тука е важната разлика во однос на претходните години. По конечниот извештај на ОДИХР од април 2026 година, Министерството за правда формираше работна група за реформи во изборното законодавство. На 11 мај Министерството соопшти дека групата ја одржала четвртата седница и дека продолжува да ги разгледува препораките на ОБСЕ/ОДИХР и обврските од Реформската агенда.
Во мај експерти на ОДИХР повторно беа во Скопје и со институциите разговараа токму за транспарентноста и надзорот врз финансирањето на кампањите, злоупотребата на јавните ресурси и потребата од сеопфатна ревизија на изборното законодавство.
Тоа значи дека повеќе не може да се каже дека ништо не се менува. Но исто така не може да се каже дека проблемот е решен. Клучното прашање е што од препораките на крајот ќе влезе во закон, во каква форма и дали новите правила ќе бидат проследени со механизми за нивно спроведување.
Од 25 препораки во 2024 до 29 во 2026
По изборите во 2024 година, ОДИХР даде 25 препораки. По локалните избори во 2025 година – уште 29. Меѓу главните повторно се најдоа порамноправните услови за изборните учесници, распределбата на јавните ресурси и медиумските можности, како и поголема транспарентност и отчетност на финансирањето на кампањите.
Тоа повторување е можеби најважниот наод. Проблемите веќе се идентификувани. Институциите знаат каде се законските празнини. ОДИХР кажува што треба да се промени. ДКСК сега покажува како постојниот систем функционира во практика.
Тестот е дали реформата ќе го смени системот во кој државата ги обезбедува парите, партиите одлучуваат каде ќе завршат, најголемите политички субјекти земаат доминантен дел од средствата, а институциите дури подоцна се обидуваат да ја состават целосната финансиска слика.
Овој текст е подготвен во рамките на проектот „Зајакнување на етичката употреба на генеративни алатки за вештачка интелигенција и медиумското покривање на вештачката интелигенција преку образованието по новинарство во Северна Македонија“, финансиран од Меѓународната програма за развој на комуникациите (IPDC) на УНЕСКО. Изразените ставови и мислења се исклучиво на авторот/авторите и не мора да ги одразуваат ставовите на УНЕСКО како донатор. При изработка на овој текст се користени помошни ВИ-системи.