Со години се подготвуваа за денот кога Српската напредна партија ќе ја загуби власта. Кога тој ден дојде, дел од најпознатите српски опозициски партии останаа без место во парламентот.
Изборите на 25 октомври ја поставија Студентската листа во центарот на политичкиот живот со 140 пратеници, наспроти 103 за коалицијата околу Српската напредна партија. Преостанатите места им припаднаа на малцинските листи, објави Би-би-си на српски.
Социјалистичката партија на Србија првпат во своето 36-годишно постоење остана без пратеници. Досегашните парламентарни опозициски партии што настапија со сопствени листи освоија помалку од еден процент од гласовите.
Резултатот отвори прашање што оди подалеку од смената на власта: кој ќе го претставува незадоволството на граѓаните откако студентското движење ќе ја преземе одговорноста за управување?
Гласачите избраа промена пред идеолошките разлики
Студентското движење израсна од антикорупциските и антивладините протести по падот на настрешницата во Нови Сад, во кој загинаа 16 луѓе. Барањето за одговорност постепено прерасна во политичка мобилизација што ги надмина вообичаените партиски поделби.
Хелена Иванов, истражувачка во лондонскиот институт „Хенри Џексон“, за Би-би-си оцени дека партиите што самостојно излегоа на изборите погрешно го процениле политичкиот момент.
Листата „Европска Србија“ ја ставила европската иднина на земјата во центарот на кампањата, додека „Автентична десница“, меѓу другото, се занимавала со положбата на ЛГБТ-заедницата.
Меѓу студентските гласачи имало и приврзаници на европската интеграција и луѓе со десничарски убедувања. Според Иванов, тие процениле дека смената на власта е поважна од меѓусебните разлики.
Душан Вучиќевиќ, професор на Факултетот за политички науки во Белград, смета дека движењето понудило вредности што ги споделувале различни групи опозициски гласачи, но и луѓе разочарани од сите партии.
Кампања на улица и од врата до врата
Студентската листа освоила околу 620.000 гласа повеќе од коалицијата околу СНС, која од 2012 година убедливо ги победуваше своите противници.
Иванов ја поврзува победата и со начинот на организирање: студентите пешачеа низ земјата, водеа кампања од врата до врата и мобилизираа контролори, набљудувачи и мобилни тимови.
Според нејзината оценка, двете главни опозициски листи што настапија самостојно не изградиле споредлива теренска кампања.
Вучиќевиќ наведува дека студентите привлекле поранешни опозициски гласачи, повеќе од половина од апстинентите на изборите во 2023 година, како и дел од некогашните поддржувачи на социјалистите и напредњаците.
Поддршката за студентите како шанса за опстанок
За партиите што се повлекоа од изборната трка и ја поддржаа Студентската листа, иднината изгледа поотворена.
Вучиќевиќ оценува дека Демократската партија има добра почетна позиција поради раната поддршка за движењето. На десниот дел од сцената гледа простор и за Двери, иако партијата моментално нема значителна поддршка.
Нивниот предизвик ќе биде да изградат посилни организации и препознатливи програми. Поддршката за студентите може да им помогне да го зачуваат кредибилитетот, но за идни избори ќе им треба и сопствен политички идентитет.
Иванов смета дека граѓаните во моментов очекуваат расчистување на корупцијата, обновување на институциите и одговори за работата на јавниот сервис РТС и медиумскиот регулатор РЕМ.
Социјалистите ја плаќаат цената на приближувањето до СНС
За Социјалистичката партија на Србија, освоените 2,13 проценти означуваат најслаб резултат од нејзиното основање во 1990 година.
Вучиќевиќ го поврзува падот со внатрешните поделби, заминувањето на функционери и слабеењето на организациската мрежа. Иванов, пак, оценува дека партијата ја изгубила препознатливоста приближувајќи се премногу до СНС.
Сите потпретседатели на СПС понудиле оставки, за кои треба да одлучува Главниот одбор, според агенцијата Бета.
Лидерот Ивица Дачиќ не најави оставка. Во изборната ноќ најави партиски конгрес во февруари 2027 година, кога ќе се анализираат резултатите.
Првите оставки и следниот тест
Меѓу опозициските лидери, Здравко Понош поднесе оставка од челната позиција во партијата Србија центар. Милош Јовановиќ понуди оставка од раководството на Нова ДСС, но партиското претседателство ја одбило.
Драган Ѓилас им ја честита победата на студентите и најави дека собранието на Странката на слободата и правдата во наредните месеци ќе одлучува за раководството.
Во меѓувреме, останува неизвесно кога ќе биде формирана новата влада и кој ќе ја предводи. Претставниците на Студентската листа велат дека за кадровските решенија разговараат со студентското движење.
Оливија Олсон од Атлантскиот совет во Вашингтон оценува дека идниот политички распоред ќе зависи од исполнувањето на ветувањата за борба против корупцијата и обнова на институциите, но и од способноста на студентскиот блок да го зачува единството.
Дел од следните политички организации би можеле да произлезат од граѓанските собири и протестните групи. За старите партии, пак, првиот тест е дали можат да ја разберат пораката на гласачите што овојпат избраа некој друг да ја донесе промената.