На факултетите расправаа до доцна во ноќта, спиеја по неколку часа, а наутро подготвуваа нови пленуми. По две години протести, студентското движење во Србија се подготвува да ја претвори таа колективна енергија во државна власт.
Студентската листа освои 140 пратенички места на изборите на 25 октомври, завршувајќи го четиринаесетгодишното владеење на блокот предводен од Александар Вучиќ. Победата донесе високи очекувања за независни институции, борба против корупцијата и расчистување на организираниот криминал.
Но, меѓу изборната победа и промената на начинот на управување стојат институции со истите кадри, финансиски текови што можат брзо да преминат граници и поранешна владејачка структура која веќе мобилизира поддржувачи на улица, покажува анализата на Радио Слободна Европа.
Парите можат да заминат пред да стигне истрагата
Немања Ненадиќ, програмски директор на „Транспарентност Србија“, предупредува дека современите финансиски текови носат двојна можност: дигиталните траги полесно се следат, но средствата можат да се префрлат за многу кратко време.
Според него, постои ризик значителен дел од незаконски стекнатите приходи да биде пренесен во странство, каде што домашните органи потешко би можеле да дојдат до него.
Тоа е една од разликите со промените од 5 октомври 2000 година. Тогаш санкциите, меѓународната изолација и технолошките ограничувања го стеснувале просторот за преместување капитал на припадниците на режимот на Слободан Милошевиќ.
Денес, брзината на институционалната реакција може да биде пресудна за зачувувањето на имотот и доказите.
„Алта банка“ како прв голем тест
Случајот со „Алта банка“ покажува дека институциите можат брзо да реагираат, оценува Ненадиќ, но предупредува дека видливите постапки не ја откриваат целата слика за движењето на капиталот.
Сопственикот на банката, Давор Мацура, е во притвор од 2 ноември. Според РСЕ, тој се товари за изнесување околу 380 милиони евра од банкарскиот трезор. Мацура ги негира наводите од кривичната пријава.
Народната банка на Србија претходно ѝ ја одзеде дозволата за работа на банката поради влошување на нејзината финансиска состојба.
Во „Алта“ сметки имале и големи државни претпријатија, меѓу кои Електростопанството на Србија. Затоа случајот отвора прашања и за управувањето со јавните средства и за надзорот врз финансиските институции.
Истите институции, поинакво постапување
Апсењата по изборите ги спроведуваат институции со истиот состав како во времето на власта на Вучиќ. Тоа го отвори прашањето зошто дел од постапките започнаа токму по изборниот пораз на СНС.
РСЕ го наведува и извештајот на Европската комисија од 4 ноември, во кој се посочува значително зголемување на несоодветните политички притисоци врз судството и обвинителството.
Луѓето што останаа блиски до Вучиќ, пак, ги опишуваат апсењата како прогон на политички противници.
Меѓу нив е и поранешната вицепремиерка Зорана Михајловиќ, која учествувала на протест во поддршка на „Информер“, медиум близок до Вучиќ. Регулаторното тело за електронски медиуми истиот ден му изрекло нови санкции, меѓу кои и забрана за рекламирање.
Поранешна критичарка, сегашна бранителка
Михајловиќ, која ја напушти СНС во 2023 година, денес ја брани политиката на поранешната власт, иако претходно јавно ја критикуваше.
Во февруари 2024 година проектот ЕКСПО 2027 го опиша како метод што отвора простор за коруптивни дејства. Во разговорот за РСЕ објасни дека тогаш немала целосни информации за опфатот на инфраструктурните инвестиции.
Проектот вклучува изложбен комплекс во Сурчин, стадион за 52.000 гледачи, нов белградски саем и сообраќајна инфраструктура. Според процената на Фискалниот совет што ја пренесува РСЕ, трошоците за ЕКСПО и поврзаните проекти би можеле да достигнат 3,4 милијарди евра.
Посебниот закон за реализација на проектот беше критикуван поради доделувањето дел од работите без тендер.
Михајловиќ ги повика институциите да ги испитаат сомневањата, но истовремено оцени дека борбата против корупцијата се користи за отстранување политички неистомисленици.
Милошевиќ го победија партии, Вучиќ — движење
Историчарката Дубравка Стојановиќ гледа суштинска разлика меѓу сегашната промена и падот на Милошевиќ.
Во 2000 година, власта ја презеде сојуз од 18 партии, Демократската опозиција на Србија. Денес победник е општествено движење што изгради систем на одлучување преку факултетски пленуми.
Стојановиќ за РСЕ ги опишува повеќечасовните студентски расправи, работните групи и секојдневната организација паралелно со протестите и нападите со кои се соочувале.
Токму преку пленумите биле избрани и кандидатите за Студентската листа. До изборите, движењето не издвои поединци како доминантни лидери.
Од пленум до државна одлука
Конститутивната седница на новиот парламент е закажана за 17 ноември. Наспроти 140-те пратеници на Студентската листа ќе седнат 103 претставници на коалицијата околу СНС, додека преостанатите места им припаѓаат на малцинските партии.
Прашањето е како колективниот модел на одлучување ќе функционира кога ќе треба да се носат буџети, кадровски решенија и итни државни одлуки.
Стојановиќ оценува дека студентите веќе покажале организациска способност што многумина не ја очекувале. Сепак, односот меѓу идната власт и нејзината пленумска база допрва ќе се проверува во практиката.
За граѓаните што ја поддржаа промената, првиот мерлив резултат ќе биде дали институциите ќе работат независно и дали сомневањата за корупција ќе добијат судска разрешница. Изборната победа им го отвори патот на студентите; постапувањето со државната моќ ќе покаже колку длабока ќе биде промената.