Кога добрите луѓе горат во пеколот: Двојниот чин на отпор на Милчо Манчевски
На 16 август 2026 година, Милчо Манчевски на Сараевскиот филмски фестивал ја претстави светската премиера на „Добри луѓе“ во натпреварувачката програма. За да се разбере тежината на оваа проекција, треба да се погледнат два филма и една правна битка, испреплетени како поглавја од иста приказна.
„Добри луѓе“ се роди од трагедијата во Кочани. Во март 2025 година, пожар предизвикан од пиротехнички средства во клубот „Пулс“ однесе 63 млади животи. Манчевски, добитник на „Златниот лав“ во Венеција во 1994 година за „Пред дождот“ и номиниран за „Оскар“, еден месец подоцна замина на местото на трагедијата – не за да ја прераскаже катастрофата, туку за да ја слушне.
Резултатот е аскетски документарен филм. Преживеаните и спасувачите зборуваат пред неподвижна камера, без наратор. Манчевски го опишува филмот како „аскетски естетски експеримент“ со вистината. Тој признава дека одамна има недоверба кон жанрот што ја зема вистината како свој заштитен знак, но овојпат решил да навлезе токму во него, останувајќи дискретно во заднината.
Речиси истовремено Манчевски го заврши и „Сестра, брат и шахта“, црна комедија сместена на маргините на посткомунистичка Македонија. Двајца браќа сираци преживуваат крадејќи шахти и статуи на национални херои за да ги претопат – симболи на предаденото минато сведени на суровина.
Режисерот го нарекува својот најдиректен и најемотивен филм по „Пред дождот“. Постпродукцијата се одвиваше во Италија, во „Августус Колор“. Фактот дека двата филма ги снимал истовремено, според Манчевски, бил „мала одмазда“ по години притисоци од сопствената влада.
Кога филмот станува политичка битка
Токму тука приказната за филмот се претвора во приказна за политиката.
Во 2020 и 2022 година Манчевски до македонските власти пријавил сериозни неправилности во Агенцијата за филм, меѓу кои наместени тендери, судири на интереси и незаконски исплати. Според авторот, последователните истраги во значителна мера ги потврдиле неговите наводи.
Манчевски тврди дека потоа следувала одмазда: блокирано финансирање, договори што никогаш не биле потпишани и притисоци врз неговите соработници.
Случајот доби и меѓународно внимание. Јавно писмо од директорот на Венецискиот филмски фестивал Алберто Барбера, ANAC и „100 Автори“ беше проследено со реакции од FIPRESCI, Коалицијата на Југоисточна Европа за заштита на укажувачите и истрага на Transparency International. FIPRESCI случајот го опиша како политички прогон.
Во таква атмосфера, според текстот, „Добри луѓе“ бил сниман тајно, со минимална екипа.
Два вида сведоштво
Токму тука двата навидум различни дела од приказната се спојуваат.
Едното сведоштво доаѓа од преживеаните и спасувачите од Кочани, кои стојат пред камерата и зборуваат за трагедијата. Другото е сведоштвото на самиот Манчевски пред институциите за она што го сметал за корупција и злоупотреби.
Поуката што ја извлекува авторот ја надминува Македонија и Балканот: сведоштвото останува еден од ретките чинови што политичката или институционалната моќ не може целосно да ги стави под контрола.
Советот на Манчевски до младите филмски автори кои се плашат да зборуваат за корупцијата е едноставен: да останат верни на својата уметност, но и да бидат подготвени да го кажат она што го мислат, дури и кога цената е висока.
Во Сараево, таа цена доби меѓународна публика.
Автор: Адриано Ерколани
Извор: Progetto Italia News