Стотици Американци биле отпуштени или дисциплински казнети поради објави на социјалните мрежи поврзани со убиството на конзервативниот активист Чарли Кирк, отворајќи нова правна и политичка дебата во САД за границите меѓу слободата на говор, политичката одговорност и правото на работодавачите да санкционираат вработени.
Една година по убиството на Кирк, дел од отпуштените добиле стотици илјади, а во еден случај и речиси два милиони долари отштета, додека други останале без работа и без реална можност да се вратат во својата професија.
Според анализа на Би-Би-Си, последиците најмногу зависат од тоа дали вработениот работел во јавна институција, имал синдикална заштита или бил вработен во приватна компанија.
Една објава, целосно променет живот
Спортскиот новинар Џералд Бурге во септември 2025 година работел како професионален новинар за кошарка и штотуку купил куќа со сопругата.
Неколку часа по убиството на Кирк, тој објавил серија критички коментари за конзервативниот активист.
Објавите брзо станале вирални.
Бурге бил отпуштен, неговата домашна адреса била објавена на интернет, а, според неговото сведоштво, почнал да добива заканувачки пораки.
Поради страв за безбедноста, семејството го напуштило домот и подоцна трајно се преселило.
Една година подоцна, Бурге вели дека не се кае за своите ставови, но признава дека последиците целосно му го промениле животот.
Повеќе од 600 случаи
Точниот број на отпуштени или дисциплинирани лица не е познат.
Но, според пресметка на Ројтерс од минатата година, биле регистрирани повеќе од 600 случаи на работници кои се соочиле со професионални последици поради коментари поврзани со Кирк.
Меѓу нив имало професори, новинари, државни службеници и вработени во приватни компании.
Дел од нив директно го славеле убиството или објавиле навредливи коментари.
Други, пак, биле казнети затоа што споделиле постари изјави на Кирк или објавиле содржини кои критички ги ставале во контекст неговите ставови за оружјето и политичкото насилство.
„Јавете му се на работодавачот“
Притисокот за санкционирање не доаѓал само од социјалните мрежи.
Неколку дена по убиството, американскиот потпретседател Џеј Ди Венс ги повика граѓаните да реагираат доколку видат некого како го слави убиството на Кирк.
Тој ги повика да ги известуваат и работодавачите.
Влијателни конзервативни активисти исто така јавно најавуваа дека ќе ги следат лицата кои објавуваат навредливи коментари за Кирк.
Критичарите на ваквиот пристап возвратија дека постои значајна разлика меѓу славење политичко убиство и критика на политичките ставови на убиен човек.
Тие исто така ги обвинија дел од конзервативните политичари за двојни стандарди, бидејќи претходно жестоко го критикуваа феноменот на таканаречената „cancel culture“.
Судовите почнаа да ја менуваат сликата
Некои од отпуштените поднесоа тужби тврдејќи дека им биле прекршени уставните или работничките права.
Во неколку случаи, споровите завршија со големи финансиски спогодби.
Биологот Бритни Браун, која работела за институција во Флорида, постигнала спогодба од 485.000 долари откако била отпуштена поради споделување мем поврзан со ставовите на Кирк за оружјето.
Професорот Дарен Мајкл бил вратен на работа, а универзитетот подоцна се согласил на спогодба од 500.000 долари.
Во еден од најголемите случаи, Универзитетот во Тенеси се согласил да исплати 1,9 милиони долари за решавање на спорот со професорката Тамар Ширинијан.
Таа нема да биде вратена на работа.
Во друг случај, арбитер наложил „Washington Post“ да ја врати на работа новинарката Карен Атија и да ѝ исплати заостанати плати.
Но приватниот сектор е друга приказна
Правната позиција на вработените во приватните компании е значително послаба.
Голем број Американци работат според системот „at-will employment“, кој им овозможува на работодавачите да го прекинат работниот однос без да наведат конкретна причина, сè додека не е прекршена некоја законска заштита.
Уставната заштита на слободата на говор во САД главно ги ограничува државните институции, а не приватните работодавачи.
Тоа значи дека човек може да има уставно право да изрази политички став, но тоа не мора автоматски да значи дека приватен работодавач не може да го отпушти поради тој став.
Токму затоа јавните службеници, професорите на државни универзитети и синдикално заштитените работници имаат поголеми шанси да успеат во судски спор.
Слободен говор или политичко казнување?
Случаите повторно ја отворија старата американска дебата: дали општеството треба да има право да ги санкционира луѓето за навредливи политички ставови или тоа создава клима во која граѓаните се плашат да зборуваат.
Поддржувачите на санкциите велат дека славењето политичко убиство не треба да биде без последици.
Критичарите, пак, предупредуваат дека линијата меѓу славење насилство и остра политичка критика лесно може да се избрише.
Една година по смртта на Кирк, правната битка продолжува.
Некои од отпуштените се вратија на работа или добија високи отштети.
Други, како Бурге, велат дека нивната кариера практично завршила.
За нив дебатата за слободата на говор повеќе не е апстрактно уставно прашање, туку прашање на работа, дом и лична безбедност.