Итно мора да започне демонтажата на стариот режим
Пишува: Борис Варга
Карневалска атмосфера низ целата земја, од главниот град до најмалите места во Србија. Весели млади луѓе ја славеа победата на Студентската листа. Се играше оро, се славеше до утринските часови и се пееше: „Вучиќ си замина, Вучиќ си замина!“…
„Некако сè се случи пребрзо“ – во шок беа оние што очекуваа дека Вучиќ нема мирно да ја напушти власта. По сите притисоци, репресии, тепања на неистомислениците и демонстрантите и корупциските скандали – судските последици се неизбежни.
Утрото по изборите се наметна една дилема – зошто Александар Вучиќ сакаше да ги изненади сите и прв, пред кој било друг, да го соопшти сопствениот пораз? Формулата за неговиот пораз е едноставна: висока излезност на гласачите (околу 70 проценти) и голема разлика, при што Студентската листа (53 проценти од гласовите) освои речиси 15 процентни поени повеќе од коалицијата околу Српската напредна партија (39 проценти од гласовите).
Ова е класичен пример на ненасилна „изборна револуција“. Втора во Србија, по „5 октомври“ во 2000 година, кога падна тогашниот лидер Слободан Милошевиќ. Истовремено, ова е втора „изборна револуција“ во регионот, само неколку месеци по поразот на премиерот Виктор Орбан во Унгарија.
Можеби би можело да се зборува за домино-ефект или за тренд, бидејќи хибридните режими на Орбан и Вучиќ беа од слична природа. Резултатот е ист – победа над автократите во целосно неповолни изборни услови.
Протестите против корупцијата и премиерот Еди Рама продолжуваат и во Албанија, но редовните парламентарни избори таму не се предвидени до средината на 2029 година. Младите го креваат својот глас и протестираат низ цела Европа, барајќи подобри услови за образование и живот, но постојат и клучни разлики во однос на споменатите паднати автократи од Југоисточна Европа. Орбан, Вучиќ и Рама се долгогодишни лидери со силна концентрација на моќ, кои се на власт повеќе од 13 години. Во Унгарија и Србија, промената на власта и протестите се одвиваа без радикализација. Заедничко за сите тројца лидери е тоа што, преку политички и корупциски средства, се обидуваа да обезбедат „заштита“ од семејството Трамп.
Нови имиња – можност и ризик
Што понатаму? Тоа се прашуваат сите што гласаа за Студентската листа, односно против Александар Вучиќ. Победата на Студентската листа не донесе само нови имиња во српскиот парламент, туку ги збриша и добро познатите стари имиња од двете страни на политичката поделба. За првпат, Социјалистичката партија на Србија не успеа да влезе во парламентот – клучен актер во три и пол децении од неуспешната транзиција на Србија, запчаник во сите војни од 1990-тите и традиционален проруски столб на Западен Балкан.
Не само што не го помина изборниот праг, туку и коалицијата „Европска Србија“, предводена од Партијата на слободата и правдата, доби исклучително мала поддршка, помалку од еден процент (0,3 проценти од гласовите). Гласачите немилосрдно ги казнија нивните лидери, меѓу другото и поради матните договори за време на претходните избори.
Кога станува збор за смената на политичките елити, изненадувачката ситуација во Србија донекаде потсетува на доаѓањето на власт на Володимир Зеленски и неговата партија „Слуга на народот“ во Украина во 2019 година. Огромниот бран незадоволство на граѓаните од традиционалната украинска политичка елита и корупцијата донесе сосема нови луѓе, без политичко искуство, кои прилично добро се снајдоа во управувањето со земјата уште пред војната.
Меѓу првите 140 кандидати на Студентската листа, кои според изборните проекции треба да влезат во Народното собрание на Србија, најбројни се претставниците на образованието и академската заедница, додека значителен удел имаат и експертите од здравството, правото, економијата, културата и уметноста. Се очекува нова влада составена од професионалци.
Новите имиња се и можност и ризик. Затоа што, за разлика од украинската „Слуга на народот“, Студентската листа нема лидер (Илија Срдановиќ вели дека тој е само прв на листата), ниту има партиска структура и хиерархија. Воопшто, од политиколошка перспектива, феномен е што едно толку автентично децентрализирано движење ја порази клиентелистичката вертикала на режимот на Српската напредна партија. Веројатно и тоа е една од причините поради кои Вучиќ се откажа од крвопролевање и се повлече пред кадрите на Студентската листа, верувајќи дека има предност поради нивното неискуство и отвореност.
Според аналитичарите, по поразот на Вучиќ, итно мора да започне демонтажата на стариот режим, особено на тајните служби и медиумите. Може да се каже дека тој процес веќе започна, бидејќи во понеделникот регионалниот јавен радиодифузен сервис Радио-телевизија Војводина им се извини на своите гледачи за непрофесионалното известување, а главниот уредник поднесе оставка.
Два дена по изборите, кандидатите на Студентската листа испратија отворено писмо до раководството на Радио-телевизија Србија, во кое бараат оставки од нејзините највисоки функционери и воспоставување привремена управа во јавниот сервис. Студентското движење на социјалните мрежи порача дека нема место за судири и насилство и дека не поддржува упади во медиуми и институции, откако група демонстранти упадна во телевизијата Информер, која беше најбруталниот инструмент на власта за оцрнување на неистомислениците.
Работите ќе одат нешто потешко со Безбедносно-информативната агенција и воените безбедносни служби на Република Србија, каде што промените не можат да се спроведат без конституирање на парламентот и формирање нова влада, за што се потребни меѓу два и четири месеци. Уште поголем проблем е што на тие служби им се потребни темелни промени уште од комунистичкото време.
Голем дел од јавноста веруваше дека Вучиќ и неговото опкружување нема да ги прифатат изборниот резултат и поразот. Но, доброволното предавање на власта и брзото прифаќање на резултатот можеби претставуваат премин кон нова тактика, во која Српската напредна партија во опозиција не треба да се потценува, бидејќи голем број нејзини луѓе, кои преку клиентелистички канали дошле до функции или работни места, ќе ги задржат своите позиции.
Правосудството е тема која за време на студентските протести во Србија не беше доволно истакната. Новата студентска влада ќе може да се потпре на Јавното обвинителство за организиран криминал, кое можеби е единствената институција што останала ослободена од влијанието на режимот. Во својот план, студентите најавуваат ослободување на судовите и обвинителството, заедно со формирање Специјална обвинителска полиција. Сепак, ќе биде потребна потемелна реформа на правосудството, од размерите на оние што беа спроведени во Романија и Украина, земји со ендемска корупција.
Надворешната политика и Косово – точка на раздор
Друга работа на која смета Вучиќ се поделбите околу надворешната и регионалната политика, кои беа присутни и при распадот на Демократската опозиција на Србија, набргу по победата над Милошевиќ. Во изјавите што следуваа по признавањето на изборниот пораз, Вучиќ рече дека до пролетта следната година Студентската листа ќе ѝ воведе санкции на Руската Федерација.
Популарниот професор Јово Бакиќ од Студентската листа за РТ Балкан изјави дека идната нова влада на Србија нема да воведе санкции против Русија и дека политиката кон Москва нема да се промени. За време на изборната кампања, претставниците на Студентската листа даваа и популистички изјави за идната надворешна политика на Србија, со резервиран став кон ЕУ и отвореност кон Русија.
Прашањето за задржување на Косово во границите на Србија доминираше меѓу претставниците на Студентската листа. Очигледно е дека ова прашање е важно и фрустрирачко за младите. За време на прославите во изборната ноќ, младите пееја песни и носеа симболи со кои се величаше Косово, придружени со шовинистички и хомофобични скандирања.
Веќе е јасно дека Косово ќе биде првата точка на раздор за Студентската листа, и на регионален и на меѓународен план. Доколку дојде до политички промени во клучните земји на ЕУ, некои членови на новата влада би можеле да гравитираат кон популарниот европски и глобален тренд – крајната десница.
Прекинувањето на континуитетот на недемократскиот режим на Српската напредна партија е првиот вистински чекор кон промени во српското општество, кој се случи веднаш по изборите. Дури и ако новата влада направи многу малку, бидејќи институциите во Србија се систематски уништувани, секоја криза ќе води кон решение преку нови избори, со кои повеќе нема да може да се манипулира во иста мера како за време на Српската напредна партија. Вториот чекор е веќе тука – претседателски избори до крајот на годината.
Борис Варга е српски политиколог и новинар. Текстот првично е објавен на CWBS, а Inbox7.mk го реобјавува со дозвола на авторот.