Одземањето на дозволата за работа на српската „Алта банка“ остави бројни руски државјани кои живеат во Србија без пристап до нивните заштеди и банкарски сметки, открива истражувањето на Радио Слободна Европа (РСЕ).
За дел од руските иселеници, кои ја напуштиле Русија по инвазијата врз Украина во 2022 година, „Алта банка“ била една од ретките финансиски институции што им овозможувале да отворат лични и деловни сметки.
По одлуката на Народната банка на Србија од 31 октомври, тие повеќе не можат да ги користат средствата на вообичаениот начин, додека надлежните институции ја подготвуваат исплатата на осигурените депозити.
„Не можам да плаќам со картичка, ништо не функционира“
Четириесетгодишната Ања Бесон, руска државјанка која три години живее во Србија, за РСЕ раскажала дека по затворањето на банката останала без пристап до речиси целата своја заштеда.
„Изгубив пристап до целата моја заштеда“, изјавила таа.
Бесон ја напуштила Русија поради несогласување со политиката на руските власти. Сметка во „Алта банка“ отворила во септември 2023 година, веднаш по пристигнувањето во Србија.
Според неа, банката тогаш била наједноставната можност за странците да добијат банкарска сметка, која им била потребна и во постапките за регулирање на престојот.
Нејзиниот депозит е помал од 50.000 евра и би требало да биде опфатен со законското осигурување, но таа во меѓувреме не може да располага со парите.
„Не можам да плаќам со картичка, не можам да се најавам на електронското банкарство“, изјавила Бесон за РСЕ.
Таа објаснила дека нејзиното семејство сепак има одредена финансиска резерва, бидејќи претходно успеала да отвори сметка во друга банка и чува дел од заштедите во готовина.
За други руски државјани, меѓутоа, ситуацијата е потешка.
Без алтернативна банка
Триесет и деветгодишниот Кирил, исто така руски државјанин, раскажал дека нема друга банкарска сметка преку која би можел да ги извршува секојдневните плаќања.
Тој пристигнал во Србија во мај 2023 година, а сметка во „Алта банка“ отворил во јануари 2025 година.
Претходно се обидувал да отвори сметки во неколку други банки, но неговите барања биле одбиени.
По одземањето на дозволата на „Алта банка“, останал без функционална банкарска сметка.
За странците кои живеат и работат во Србија, банкарската сметка не е само прашање на удобност. Таа е неопходна за примање плата, плаќање сметки, изнајмување стан и вршење други редовни финансиски трансакции.
Продала стан во Русија, парите останале во банката
Меѓу погодените клиенти е и 32-годишната Дарја, историчарка на уметност која живее во Белград од декември 2023 година.
Таа раскажала дека на сметката во „Алта банка“ ги чувала средствата од продажбата на семеен стан во Русија, со намера да купи недвижност во Србија.
Дарја објаснила дека сакала парите да ги чува во банка за трансакциите да бидат транспарентни и документирани.
Сега очекува да добие 50.000 евра преку системот на осигурување депозити, додека враќањето на остатокот од средствата ќе зависи од понатамошната постапка.
Нејзиниот случај го покажува ризикот за клиентите чии заштеди го надминуваат законски осигурениот износ.
Околу 6.500 руски компании имале сметки во „Алта банка“
Последиците од затворањето не се ограничени само на поединечни штедачи.
Според комерцијална деловна база на податоци што ја анализирало РСЕ, руските државјани од февруари 2022 до ноември 2026 година регистрирале повеќе од 22.000 деловни субјекти во Србија.
Од нив, 12.271 биле активни во периодот на анализата.
Приближно 6.500 компании и претприемачи поврзани со руски државјани имале најмалку една отворена сметка во „Алта банка“.
За споредба, според истите податоци, 2.241 имале сметки во Рајфајзен банка, а 2.238 во Поштенска штедилница.
Овие бројки не покажуваат колку пари биле депонирани во банката, ниту колку од сметките биле активно користени.
Сепак, тие укажуваат дека „Алта банка“ имала значајна улога во финансиското работење на руската деловна заедница во Србија.
Според официјалните статистички податоци наведени од РСЕ, во Србија во 2025 година легално престојувале повеќе од 53.000 руски државјани.
Зошто руските државјани ја користеле токму оваа банка?
По руската инвазија врз Украина, Европската Унија и западните држави воведоа повеќе пакети финансиски санкции против Русија.
Дел од руските банки беа исклучени од меѓународниот систем за финансиски пораки SWIFT, додека многу европски финансиски институции воведоа построги проверки на клиентите и трансакциите поврзани со Русија.
Ова го отежна отворањето сметки за дел од руските државјани во странство.
Според сведоштвата собрани од РСЕ, „Алта банка“ имала помалку сложена процедура за отворање сметки од дел од конкурентите.
Професорот по банкарство на Економскиот факултет во Белград, Ѓорѓе Ѓукиќ, оценил дека руските клиенти мора да бидат обесштетени согласно законот и дека многумина ја користеле оваа банка поради ограничениот избор.
Тој смета дека со текот на времето би можеле да се појават и други банки заинтересирани за работа со овие клиенти, но дека тоа ќе зависи од нивните деловни политики и процени на ризикот.
Осигурени депозити до 50.000 евра
Агенцијата за осигурување депозити на Србија соопшти дека депозитите се осигурени до 50.000 евра по депонент во една банка.
Правото на исплата го имаат физичките лица, претприемачите и микро, малите и средните правни лица, согласно законските услови.
Според најавената процедура, исплатата на осигурените средства треба да започне најдоцна седум работни дена по донесувањето на решението на Стопанскиот суд во Белград за отворање стечајна постапка.
Тоа значи дека рокот не започнува автоматски на денот кога на банката ѝ е одземена дозволата за работа.
За депозитите над осигурениот износ, натамошната наплата ќе зависи од постапката за намирување на побарувањата и расположливиот имот на банката.
Руската заедница организира помош
Додека клиентите ги очекуваат известувањата од институциите, дел од руската заедница во Белград започнал активности за солидарност.
Според РСЕ, во ресторан во сопственост на руски државјани била организирана акција во која дел од приходите од продажбата на кафе се наменуваат за лица чии основни животни потреби се загрозени поради затворањето на банката.
Иницијативата има цел да им помогне на луѓето што останале без пристап до готовина и немаат друга функционална банкарска сметка.
Банкарскиот скандал доби и кривична димензија
Одземањето на дозволата на „Алта банка“ следуваше неколку дена по парламентарните избори во Србија, на кои Српската напредна партија ја изгуби власта.
На 2 ноември српското Јавно обвинителство за организиран криминал соопшти дека е приведен сопственикот на банката Давор Мацура, заедно со уште две лица, под сомнение за злоупотреби поврзани со изнесување големи количества готовина од банкарскиот трезор.
Случајот е предмет на кривична истрага и засега нема судска одлука со која е утврдена вина.
Професорот Ѓукиќ, во изјавата за РСЕ, го критикуваше работењето на Народната банка на Србија, оценувајќи дека регулаторот можел порано да ги забележи ризиците.
Српската централна банка, од друга страна, соопшти дека одземањето на дозволата е мерка за заштита на депонентите и дека банкарскиот систем во целина останува стабилен.
Различни последици во Србија и Македонија
„Алта банка“ АД Белград е мнозински акционер на „Алта банка“ АД Битола во Северна Македонија.
Но правната положба на двете банки е различна.
Во Србија на банката ѝ е одземена дозволата за работа и се подготвува исплата на осигурените депозити.
Во Северна Македонија, Народната банка воведе привремена администрација, но не ѝ ја одзеде дозволата на банката во Битола.
Македонскиот регулатор тврди дека банката е ликвидна и капитализирана, иако нејзините клиенти се соочуваат со ограничувања во располагањето со средствата.
Случајот покажува како проблемите на една банкарска институција можат да имаат последици за различни групи клиенти, од руски иселеници и мали претприемачи во Србија до граѓани и компании во Северна Македонија.
За погодените штедачи, првото прашање останува кога повторно ќе добијат пристап до своите пари. За институциите, предизвикот е да обезбедат законска заштита на депозитите и да ја утврдат одговорноста за пропаѓањето на банката.