Сѐ поголемите етнички тензии, суспензијата на безвизниот режим за турските државјани и серијата насилни инциденти ја потресоа Црна Гора, откривајќи ја социјалната кревкост на земјата и тестирајќи ја нејзината способност да управува со миграцијата и меѓуетничките односи додека се обидува да напредува кон членство во Европската унија.
Немирите започнаа на 25 октомври, кога беше избоден маж од Подгорица, по што беа уапсени двајца осомничени — државјани на Турција и Азербејџан — под сомнение за насилничко однесување. Мотивот останува непознат, но нападот предизвика гнев кај локалното население. Следниот ден, демонстранти во главниот град запалија автомобил со турски регистарски таблички и оштетија ресторан во сопственост на турски државјанин.
Сведоци изјавија дека при полициските интервенции се слушале навреди и повици исполнети со омраза. Властите потоа привеле 45 турски и азербејџански државјани за кои, наводно, било утврдено дека немаат валидни документи за престој.
„Скандирките како ‘Убиј Турчин’ претставуваат недвосмислен говор на омраза според домашните и меѓународните стандарди“, соопшти Центарот за граѓанско образование (ЦГО). „Државата мора решително да реагира, бидејќи молкот поттикнува понатамошно насилство.“
Претседателот Јаков Милатовиќ го осуди нападот и последователните ксенофобични испади, повикувајќи на смиреност. „Не смее да има место за колективна вина или стигматизација на цели народи,“ напиша на социјалната мрежа Икс.
Вишото државно обвинителство во Подгорица отвори предмет за да утврди дали во некои од инцидентите има елементи на „поттикнување национална, расна или верска омраза“. Полицијата, исто така, приведе неколку црногорски државјани кај кои биле пронајдени бејзбол палки, поради објави на социјалните мрежи што повикувале на насилство.
Суспензија на безвизниот режим
Како реакција на немирите, Владата на Црна Гора во понеделник го суспендираше безвизниот режим за турските државјани — чекор кој, како што соопшти, има за цел „да се преиспитаат и подобрат механизмите за контрола на движењето и престојот на странските државјани“.
Премиерот Милојко Спајиќ изјави дека одлуката не е насочена против Турција, туку има за цел „зачувување на јавниот ред и безбедноста“. Тој додаде дека Подгорица наскоро ќе започне разговори со Анкара „за да се најде модел кој најдобро одговара на заедничките интереси“.
Турското Министерство за надворешни работи ги оцени инцидентите како „жалосни“, наведувајќи дека е во контакт со црногорските власти за да се обезбеди безбедноста на турските граѓани.
Црногорската влада соопшти дека ќе ги земе предвид интересите на околу 14.000 турски државјани кои живеат во земјата и дека ќе воведе забрзана процедура за издавање визи со цел да се минимизираат нарушувањата за оние кои планираат да патуваат во или преку Црна Гора.
Напната атмосфера во Подгорица
Тензиите останаа високи за време на викендот во подгоричката населба Забјело, каде што десетици жители наводно нападнале возило со турски регистарски таблички. Неколку турски државјани побарале засолниште во близина на казино. Полицијата привела десетици Турци и Азери, при што осуммина ќе бидат депортирани, а седуммина казнети со парични глоби.
Меѓу погодените беше и Кирад, сопственик на турски ресторан, чие локал беше запален. „Живеам тука шест години и никогаш не сум имал проблеми. Сега еден будала направи глупост и одеднаш сите Турци сме проблем,“ изјави тој за локалните медиуми.
Некои жители предупредија дека растечката нетрпеливост кон странците може лесно да прерасне во насилство. „Луѓето имаат право да протестираат, но не и да се однесуваат ксенофобично,“ рече Иван Мијановиќ, жител на Забјело.
Визна политика и европски стандарди
Одлуката за суспензија на безвизниот режим предизвика критики од граѓанскиот сектор, кој ја оцени како политички потег без системски пристап.
„Привремената суспензија покажува недостаток на зрелост во справувањето со миграциските предизвици во согласност со стандардите на ЕУ,“ велат од ЦГО. „Црна Гора е обврзана да ја усогласи визната политика со Европската унија, особено во однос на земјите кои претставуваат ризик од нерегуларна миграција или безбедносни закани.“
Црна Гора е кандидат за членство во ЕУ од 2010 година, има отворено сите поглавја од преговорите и затворено седум — повеќе од која било друга земја од Западен Балкан.
Односите меѓу Турција и Црна Гора
Турција беше меѓу првите држави кои ја признаа независноста на Црна Гора во 2006 година. Од околу 100.000 странски државјани со дозвола за престој во земјата, околу 13.000 се Турци.
Билатералните економски врски растат брзо. Според организацијата TurkCham Montenegro, во земјата функционираат околу 9.500 турски компании, најмногу во градежништвото, угостителството и недвижнините.
Сепак, односите повремено се соочуваат со тензии поради медиумски извештаи за врски меѓу турски и црногорски криминални групи, иако официјални лица од двете страни тврдат дека соработката во безбедноста е стабилна.
Испит на стабилноста
И Подгорица и Анкара во моментов се обидуваат да ја смират ситуацијата. Но аналитичарите предупредуваат дека ваквите инциденти, во комбинација со растечкиот национализам и економските притисоци, можат да ги продлабочат поделбите во земјата.
„Црна Гора има потреба од одговорна миграциска политика — решителна кон злоупотребите и криминалот, но фер кон сите кои ги почитуваат нашите закони,“ порача претседателот Милатовиќ.