Германскиот канцелар Фридрих Мерц предлага нов пристап кон проширувањето на Европската унија, со кој земјите од Западен Балкан и Украина би добиле постепен пристап до европските институции и единствениот пазар пред формалното полноправно членство.
Во писмо испратено до претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен, претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта и кипарскиот претседател Никос Христодулидис, Мерц предлага „интензивирање на динамиката“ на проширувањето преку модел на „придружно членство“.
Предлогот предвидува привилегиран пристап до внатрешниот пазар на ЕУ, учество во дел од институциите како набљудувачи и заеднички седници со европските институции за прашања што директно ги засегаат земјите од регионот.
Иако иницијативата е насочена главно кон Украина, аналитичарите оценуваат дека таа испраќа важен политички сигнал и кон Западниот Балкан, особено во момент кога процесот на проширување е блокиран од билатерални спорови, внатрешни кризи во Унијата и растечки геополитички тензии.
Според пратеникот од германските Зелени, Борис Мијатовиќ, иницијативата претставува признание дека постои потреба од нов пристап кон регионот.
„Најпрво треба да се нагласи дека иницијативата на канцеларот Мерц произлегува од препознавање на потребата за дејствување, што е позитивно“, изјави Мијатовиќ за ДВ.
Тој оцени дека би било важно во иницијативата поактивно да се вклучат Франција и Полска, за да се избегне впечатокот дека станува збор само за германска геополитичка агенда.
Поддршка доаѓа и од дел од аналитичарите во регионот. Директорот на канцеларијата на фондацијата „Конрад Аденауер“ за Србија и Црна Гора, Јаков Девчиќ, оцени дека „креативните модели на постепена интеграција можат да помогнат да се надминат блокираните процеси“.
Сепак, дел од експертите предупредуваат дека моделот на „олеснето членство“ може да создаде нова сива зона меѓу кандидатскиот статус и полноправното членство.
Аналитичарот од Германското друштво за надворешна политика, Никола Ксавијереф, смета дека Западниот Балкан останува спореден елемент во иницијативата.
„Иницијативата е првенствено осмислена за Украина. Во самиот документ јасно се гледа дека Западниот Балкан е второстепен елемент“, оценува Ксавијереф за ДВ.
Сличен став има и аналитичарот на Европската иницијатива за стабилност, Адри Ќеримагиќ, кој предупредува дека предлогот отвора повеќе прашања отколку што нуди одговори.
„Предлогот содржи охрабрувачки пораки дека полноправното членство останува цел и дека процесот треба да се забрза. Но, во суштина станува збор за симболично надградување, а не за голем стратешки пресврт“, вели Ќеримагиќ за ДВ.
Според него, иницијативата е директно поврзана со барањата на украинскиот претседател Володимир Зеленски за побрзи безбедносни и политички гаранции во услови на војната со Русија.
За Северна Македонија, иницијативата има дополнителна тежина бидејќи Мерц експлицитно ја спомнува земјата во контекст на проширувањето. Дел од аналитичарите сметаат дека тоа би можело да изврши дополнителен притисок врз Бугарија да го преиспита блокирачкиот пристап кон македонските евроинтеграции.
Но, останува неизвесно дали земјите од регионот би прифатиле модел што не гарантира јасен временски рок за полноправно членство.
Црна Гора и Албанија, кои се најнапредни во преговорите со ЕУ, веќе покажаа резерви кон идејата за долгорочно останување во „меѓупростор“.
Од друга страна, за Србија и дел од останатите кандидати, моделот би можел да претставува попрагматична формула за постепена интеграција во услови на застој во процесот на проширување.
Иницијативата на Мерц доаѓа во период кога Европската унија се соочува со растечки притисок да ја редефинира својата геополитичка улога по руската инвазија врз Украина, зголеменото кинеско влијание и безбедносната нестабилност на Балканот.
Дипломати во Брисел оценуваат дека новиот модел би можел да биде компромис меѓу земјите-членки што бараат побрзо проширување и оние што стравуваат од брз прием на нови членки без целосно исполнување на критериумите.
Но, аналитичарите предупредуваат дека без јасна перспектива за полноправно членство, ризикот од политичко разочарување и раст на евроскептицизмот во регионот останува висок.