Американската дипломатија минува низ една од најдлабоките трансформации во современата историја, откако претседателот Доналд Трамп во вториот мандат ја намали улогата на Стејт департментот, ги испразни амбасадорските позиции и им даде поголема тежина на лични пратеници и неформални канали, пишува Ројтерс во специјален извештај.
Според извештајот, сојузниците на САД од Европа до Азија сè почесто не се потпираат на амбасадите и формалните дипломатски структури, туку бараат пристап до луѓе кои имаат директна врска со Трамп.
Клучен момент бил на 7 април, кога Трамп, во екот на војната со Иран, предупредил дека „цела цивилизација ќе умре вечерва“. Според европски дипломат во Вашингтон, неговата влада итно побарала одговор дали американскиот претседател размислува за употреба на нуклеарно оружје.
Загриженоста во Европа и Азија не била само дали заканата е реална или реторичка. Стравот бил дека Русија може да го искористи истиот момент за да оправда слични закани во Украина, со ризик од нуклеарна криза на два континента.
Европските влади побарале разјаснување преку традиционалниот канал – Стејт департментот. Одговорот, според дипломатот, бил вознемирувачки: американските функционери не знаеле што точно мислел Трамп и какви потези може да следат.
Оксфордската професорка по меѓународна историја Маргарет Макмилан оцени дека администрацијата на Трамп ја намалува способноста на САД да го разберат светот во кој дејствуваат.
„Нема да можеме да ја користиме дипломатијата како порано: за градење односи, постигнување договори што им користат на двете страни и спречување или завршување војни“, изјави Макмилан.
Администрацијата на Трамп ги отфрла тврдењата за распад на дипломатијата. Портпаролот на Стејт департментот, Томи Пигот, изјави дека претседателот има право да одлучи кој ќе ги претставува американскиот народ и интересите во светот.
„Претседателот има право да одреди кој ги претставува американските граѓани и интереси низ светот“, рече Пигот.
Според Ројтерс, извештајот се базира на разговори со повеќе од 50 високи дипломати, функционери од Белата куќа, поранешни амбасадори, странски претставници, дипломати и пратеници во Европа и Азија.
Главниот заклучок е дека сојузниците на САД ја менуваат сопствената дипломатија кон Вашингтон. Наместо да се потпираат на амбасади, дипломатски ноти и институционални канали, тие се обидуваат да стигнат до мал круг луѓе кои имаат личен пристап до претседателот.
Во тој круг, според Ројтерс, најистакнати се зетот на Трамп, Џаред Кушнер, и неговиот долгогодишен пријател, инвеститорот во недвижности Стив Виткоф. Кушнер нема формална владина функција, а Виткоф нема претходно дипломатско искуство, но странски влади ги сметаат за клучни посредници во прашања поврзани со Украина, Газа и Иран.
Кушнер и Виткоф не одговориле на барањата на Ројтерс за коментар.
Некои земји развиле и свои неформални канали до Белата куќа. Јужнокорејски функционери, според извештајот, ја заобиколиле класичната трговска дипломатија и граделе врска со шефицата на кабинетот на Белата куќа, Сузи Вајлс, за да ги разберат намерите на Трамп околу царините од 25 проценти.
Јапонија, пак, користела посредување преку основачот на SoftBank, Масајоши Сон, кој е познат како партнер на Трамп за голф. Поранешниот јапонски премиер Шигеру Ишиба изјави дека директниот пристап бил неопходен бидејќи „луѓето околу него се само yes-men“.
Стејт департментот беше една од првите цели на реформите во вториот мандат на Трамп. Во април 2025 година, државниот секретар Марко Рубио го нарече одделот „надуена“ бирократија со „радикална политичка идеологија“ и најави сеопфатна реорганизација.
Околу 3.000 вработени го напуштиле Стејт департментот минатата година. Речиси половина биле отпуштени, а останатите прифатиле отпремнини. Тоа претставува намалување од околу 15 проценти на персоналот со седиште во САД.
Во декември, Рубио наредил повлекување на околу 30 амбасадори низ светот, што поранешни дипломати го нарекле „саботен масакр“, алузија на масовните отпуштања во времето на аферата Вотергејт.
Рубио претходно изјави дека реформата ќе го „зајакне“ Стејт департментот од основа до амбасадите. Но, според Американската асоцијација на надворешната служба, 109 од 195 американски амбасадорски позиции во светот се празни.
Белата куќа тврди дека промените ја направиле владата поефикасна и поспособна да ја спроведува надворешната политика на претседателот.
Недостигот од амбасадори е особено видлив на Блискиот Исток. Пет од седумте земји што граничат со Иран и четири од шесте земји во Персискиот Залив немаат американски амбасадор.
Поранешната американска амбасадорка во Обединетите Арапски Емирати, Барбара Лиф, оцени дека ова е опасно во време на војна.
„Тие мисии треба да имаат амбасадори кога водите војна“, рече Лиф. „Во момент на криза, оваа администрација ги остави мисиите во лоша состојба.“
Од Стејт департментот велат дека американските амбасади добро функционирале за време на војната со Иран и дека се „повеќе од соодветно екипирани“.
Еден од најдраматичните примери во извештајот е случајот со Бриџит Бринк, поранешната американска амбасадорка во Киев. Таа изјави дека по враќањето на Трамп на власт, САД ненадејно ја прекинале воената помош и разузнавачката поддршка за Украина, без предупредување и објаснување.
Според Бринк, тоа директно ја загрозило безбедноста на американскиот персонал во Украина, бидејќи украинските системи за противвоздушна одбрана ги штителе и цивилите и американската амбасада од руски ракети и дронови.
„Имав 1.000 луѓе, сите цивили, на терен“, рече Бринк. „Нè штитеа Украинците со американска и друга опрема.“
Бринк рече дека побарала објаснување од Пентагон, Стејт департментот и Белата куќа, но не добила одговор.
„Кога се обидовме да дознаеме зошто е стопирана помошта, не добивме одговор“, изјави таа.
Според неа, администрацијата на Трамп имала политика на „умирување“ кон Русија, барајќи поблиски односи со Владимир Путин, додека ја обвинувала Украина за руската агресија. Таа поднесе оставка во април 2025 година, а подоцна најави кандидатура за Конгресот како демократка од Мичиген.
Промените во Националниот совет за безбедност дополнително ја нарушиле координацијата. Трамп го намалил Советот од неколку стотици луѓе на неколку десетици. Повеќе функционери изјавиле дека со месеци немало редовни состаноци и дека службениците наместо формални инструкции ги следеле објавите на Трамп на Truth Social.
Дипломати велат дека ова ја претворало американската надворешна политика во процес зависен од моменталните реакции на претседателот.
Поранешниот германски амбасадор во Вашингтон, Волфганг Ишингер, оцени дека американскиот систем сега концентрира огромна моќ во рацете на еден човек.
„Тој човек ќе носи одлуки понекогаш преку ноќ, понекогаш на формален состанок, понекогаш не“, рече Ишингер. „Тоа е многу различно, и не сум сигурен дека начинот на Трамп гарантира добри одлуки.“
Ројтерс пишува дека повеќе од 90 проценти од амбасадорите назначени од Трамп во овој мандат се политички лојалисти, а не кариерни дипломати. Во последните 50 години, кариерните дипломати вообичаено сочинувале меѓу 57 и 74 проценти од американските амбасадори. Во вториот мандат на Трамп, нивниот удел е околу 9 проценти.
Паралелно се појавува нова мрежа на дипломати блиски до конзервативната агенда. Ben Franklin Fellowship, основана во 2024 година, има цел да промовира конзервативци во Стејт департментот и да се спротивстави на она што нејзините основачи го нарекуваат дискриминација кон нив.
Еден од основачите, Филип Линдерман, изјави дека многу умерени службеници, особено бели мажи, се чувствувале маргинализирани од програмите за различност, еднаквост и инклузија.
Организацијата има околу 95 јавно наведени членови, меѓу кои и заменик-државниот секретар Кристофер Ландау. Уште 250 членови, претежно активни дипломати, ги кријат своите имиња поради страв од одмазда во идни демократски администрации.
Еден од најголемите финансиери на групата е Heritage Foundation, организацијата која стои зад проектот „Project 2025“, план за реструктурирање на американската влада според конзервативни принципи.
Според Ројтерс, особена загриженост кај сојузниците предизвикува тоа што специјалните пратеници на Трамп водат чувствителни преговори без доволна техничка експертиза.
Во преговорите со Иран, Џаред Кушнер и Стив Виткоф се сретнале со ирански претставници во Женева, но без американски нуклеарни експерти, тврдат европски функционери.
Нуклеарниот експерт Нејт Свонсон бил прво повикан да помогне во разговорите, а потоа отпуштен откако десничарската инфлуенсерка Лора Лумер го нападнала како „кадар од времето на Обама“.
Еден висок европски дипломат изјави дека американскиот тим за време на последните разговори во Женева не ги разбирал доволно праговите на збогатување ураниум и други клучни елементи на иранската нуклеарна програма.
„Како можете да преговарате ако не ги разбирате основите?“, рече дипломатот.
Келси Давенпорт од Arms Control Association оцени дека изјавите на Виткоф за иранската нуклеарна програма покажале „техничка некомпетентност“.
„Виткоф не мора да биде нуклеарен експерт за да преговара за добар договор. Но, ако не е, треба да биде опкружен со луѓе кои се експерти“, рече Давенпорт.
Белата куќа ги отфрли овие критики и рече дека Кушнер и Виткоф целосно ги разбирале иранските предлози.
Сојузниците, според Ројтерс, сега сè почесто применуваат стратегија на воздржаност кон изјавите на Трамп. По заканата за уништување на Иран, Британија, Франција и Германија подготвиле остро заедничко соопштение, но одлучиле да не го објават.
Европски дипломат кој учествувал во подготовката рече дека процениле оти Трамп можеби само се заканува, а јавна критика би можела да го натера да продолжи со бомбардирањето.
„Секојпат кога лае така, не гризе“, рече дипломатот.
Овој пристап дипломатите го нарекуваат „методот Меркел“, по поранешната германска канцеларка Ангела Меркел, која во првиот мандат на Трамп ги игнорираше провокациите, но цврсто ги бранеше германските интереси.
Јапонскиот поранешен министер за надворешни работи Такеши Иваја рече дека со текот на времето Токио престанал да реагира на секоја изјава на Трамп.
„Изјавите на претседателот Трамп постојано се менуваа, па со време престанавме да реагираме на секоја од нив“, рече Иваја. „Реагирањето може само да предизвика непотребни одговори.“
Според Ројтерс, новата реалност е дека сојузниците на САД не само што го читаат Вашингтон поинаку, туку и ја градат својата дипломатија врз претпоставката дека американската политика станува лична, нестабилна и сè помалку институционална.
Таквиот систем, предупредуваат поранешни дипломати, може да биде побрз во одредени моменти, но носи ризик од погрешни пресметки, особено во време на војна, нуклеарни закани и нарушена доверба меѓу сојузниците.