Иницијативата на Министерството за образование и наука за донесување на три нови закони во областа на високото образование и науката, иако се оценува дека е во завршна фаза, сепак веќе предизвика дебати, односно спротивставувања, особено по веста дека ниту еден универзитет од Северна Македонија не се најде на најновата листа „Global 2000“ на Центарот за рангирање на светските универзитети. Оваа вест уште еднаш го отвори прашањето за состојбата во високото образование, научната продукција и меѓународната видливост на универзитетите во Северна Македонија.
Медиумите објавија дека најстариот и најголемиот универзитет во земјата воопшто не се најде на листата. Во претходните години, Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ беше единствениот претставник на Северна Македонија меѓу 2.000-те најдобри универзитети во светот. Во 2024 година УКИМ беше рангиран на 1.990 место, но во 2025 година испадна од ова рангирање.
Додека министерката за образование и наука Весна Јаневска истакна дека новиот законски пакет претставува сериозен обид за подигнување на академскиот квалитет и зајакнување на научноистражувачката дејност, поранешниот политичар Тито Петковски нагласи дека, за земјата да не остане на дното, неопходни се коренити промени во високото образование, особено во период кога се подготвува нов закон.
„Според мене, новиот Закон за високо образование е направен за да ги замолчи младите генерации, со цел полесно да бидат манипулирани“, изјави Тито Петковски.
Во меѓувреме, министерката за образование и наука Весна Јаневска ги претстави најважните аспекти на новите закони за високото образование, за квалитетот во високото образование и науката, како и за научноистражувачката дејност, од кои првите два веќе се објавени на системот ЕНЕР и се достапни за коментари и предлози од јавноста.
„Имам добра вест за студентите кои со државна стипендија студираат на 100-те најдобри универзитети во светот, или студираат во Македонија и се добитници на ‘Инженерски прстен’ или се прогласени за најдобри студенти на универзитетот – тие ќе имаат предност при вработување на државните универзитети како наставно-научен кадар. Ова е една од новините на Законот за високо образование“, истакна Јаневска.
Во меѓувреме, веќе е утврден нов начин на финансирање на универзитетите. Се предвидува развојна компонента и компонента за исклучителна успешност, што значи повеќе средства за универзитетите кои ќе исполнат повисоки критериуми. Според министерката Јаневска, тоа ќе ја стимулира конкуренцијата, а конкуренцијата ќе донесе квалитет.
„Ги заоструваме критериумите за напредување во академските звања на факултетите. Отсега секој што ќе конкурира за избор во звање доцент, вонреден или редовен професор, зависно од звањето, ќе биде должен пред изборот да подготви и објави од шест до седум научни трудови, од кои три до четири треба да бидат објавени во списанија со импакт-фактор според базите Web of Science или Scopus. Ова е важно бидејќи светските статистики покажуваат дека за еден универзитет да се рангира меѓу првите 1.000 на Шангајската листа, треба годишно да објавува најмалку 1.200 трудови во списанија со импакт-фактор. Нашите универзитети објавуваат меѓу 300 и 500 трудови годишно и тоа мора да се промени“, нагласи министерката Јаневска.
Таа информираше дека за професорите кои се во постапка за избор во звање ќе има одредени олеснувања, како и дека новиот закон предвидува професорот да може трајно да остане во истото звање доколку ги исполнува условите за тоа звање при секој нареден избор.
Редовните професори избрани во иднина, според новиот закон, ќе бидат реизбирани по седум години. Оние кои веќе се избрани за редовни професори нема да бидат опфатени со овие измени, додека академската заедница ќе стане единствена на целата територија на државата. Мандатот на ректорите ќе биде четири години наместо сегашните три, а ќе се промени и моделот на нивен избор.
Законот предвидува воведување професионални студии од прв, втор и трет циклус со можност за продолжување на академски студии, како и кратки професионални програми за стекнување специјалистички знаења. За да се поттикне транспарентноста во работата на државните универзитети, ќе се активираат одборите на јавна доверба и универзитетските совети, кои досега не функционираа. Во меѓувреме, Националниот совет за високо образование и наука добива повеќе надлежности.
„Платите повеќе не се тема на дискусија. Минатата година се зголемија за 14 проценти, а буџетот за поддршка на научноистражувачката дејност е зголемен од 380 милиони денари во 2024 година на 773 милиони денари оваа година. Повеќе од двојно“, истакна Јаневска.
Исто така, најавено е и донесување нов Закон за квалитет во високото образование и научноистражувачката дејност, кој предвидува реорганизација и ревитализација на улогата на Агенцијата за квалитет, која во изминатите пет години вршела само акредитација на студиските програми, но не и евалуација.
„Новина е тоа што наместо два одбора за акредитација и евалуација, законот предвидува еден Совет кој ќе работи преку стручни комисии. Се дефинираат процедурите за евалуација, самоевалуација, акредитација, надзор над работата на високообразовните и научноистражувачките институции и друго. Анализиравме вакви институционални модели во други земји и сметаме дека новата организациска поставеност на Агенцијата ќе даде подобри резултати“, нагласи Јаневска.
Третиот закон е Законот за научноистражувачка дејност, кој ги предвидува видовите научни институции, распределбата на средствата за научноистражувачки проекти, финансирањето на научните институти и центрите на извонредност, како и јасно дефинирани процедури за избор во научни звања.
„Законот е во тесна корелација со другите два закона, затоа очекувам Собранието истовремено да ги усвои сите, секако по претходното доставување на најдобрите текстови што ќе произлезат од јавната дебата која Владата ја започна во понеделникот. Дебатите ќе се одржат и во сите јавни високообразовни институции, а се надевам и на квалитетна расправа во Собранието“, изјави Јаневска.
Сепак, поранешниот претседател на Собранието и една од познатите личности на политичката сцена во земјата, Тито Петковски, не гледа со оптимизам на овој процес. Според него, проблемот не е само во критериумите за напредување или механизмите за акредитација, туку во самата структура на универзитетскиот систем.
„Македонија, како држава со нешто повеќе од 1.500.000 жители, нема потреба од шест универзитети. Таквиот систем ќе продолжи да произведува недоволно образувани студенти и наставен кадар со низок квалитет“, истакна тој.
Петковски ова директно го поврза со политиките од времето на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ.
„Ова е само продолжение на катастрофата што ВМРО-ДПМНЕ предводена од Груевски ја создаде во 2007 година, отворајќи универзитети во секој град во државата“, нагласи Петковски.
И покрај аргументите на Министерството за образование и наука дека новиот законски пакет ќе создаде повисоки академски стандарди, ќе ја зголеми научната продукција и ќе ја зајакне конкурентноста на универзитетите, отворената дебата покажува дека кризата во високото образование не се гледа само како нормативен проблем. Отсуството од релевантните меѓународни ранг-листи, нискиот број научни публикации и недостигот на глобална видливост отворија подлабоки дилеми за моделот на развој на универзитетите во земјата. Во таа смисла, новите закони претставуваат обид да се адресираат дел од слабостите на системот, но останува да се види дали законските измени ќе бидат придружени и со суштински реформи во практиката.
Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.
Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.