Помалку од една на секои 20 компании во македонскиот деловен сектор е контролирана од странски сопственик, но овие фирми создаваат повеќе од една третина од вкупната бруто-додадена вредност и ангажираат речиси секој четврти вработен.
Најновите податоци на Државниот завод за статистика за 2024 година покажуваат голема разлика меѓу бројот на компании под странска контрола и нивното реално економско значење.
Во земјата работеле 3.280 такви претпријатија, или 4,7% од компаниите опфатени во деловниот сектор.
Во нив биле ангажирани 24,2% од вработените, а создавале 37% од вкупната бруто-додадена вредност.
Со други зборови, релативно мала група компании има непропорционално голема улога во производството на економска вредност во Северна Македонија.
Околу 105.000 работни места
Размерот станува појасен кога процентите ќе се претворат во бројки.
Во 2024 година во пазарноориентираниот деловен сектор биле ангажирани 434.645 лица, а бруто-додадената вредност изнесувала околу 497 милијарди денари.
Ако уделите се применат врз овие вкупни показатели, компаниите под странска контрола ангажирале приближно 105.000 лица.
Нивниот удел во додадената вредност изнесува околу 184 милијарди денари – приближно три милијарди евра.
Тоа значи дека на секои 100 денари новосоздадена вредност во опфатениот деловен сектор, околу 37 денари доаѓаат од компании контролирани од странство.
4,7% од фирмите – 37% од вредноста
Диспропорцијата е уште повидлива кога ќе се споредат трите показатели.
Странски контролираните компании имаат удел од само 4,7% во бројот на претпријатија.
Но нивниот удел во вработеноста е повеќе од петпати поголем – 24,2%.
Кај создадената бруто-додадена вредност достигнува 37%.
Тоа укажува дека странските компании во просек се значително поголеми и економски потешки од просечното домашно претпријатие.
Бројките, сепак, сами по себе не значат дека сопственоста е причината за разликата во продуктивноста. Врз резултатите влијаат големината на компаниите, секторот во кој работат, капиталната интензивност, технологијата и позицијата во меѓународните синџири на производство.
Производството е моторот
Најголем дел од вредноста создадена од странските компании доаѓа од преработувачката индустрија.
Таа учествува со 35,3% во нивната вкупна додадена вредност.
Следува секторот информации и комуникации со 16,7%, додека трговијата на големо и мало и поправката на моторни возила учествуваат со 11,5%.
Структурата е важна бидејќи покажува дека странскиот капитал не е концентриран само во трговијата.
Голем дел е поврзан со производство, а значително присуство има и во информатичко-комуникацискиот сектор.
Тоа ја прави улогата на странските компании особено значајна за индустриското производство, извозот и технолошки поинтензивните дејности.
Европа контролира повеќе од 90%
Капиталот зад овие компании е убедливо европски.
Според ДЗС, 92,8% од домашните претпријатија под странска контрола се контролирани од субјекти од европски земји.
Компаниите од Европската Унија контролираат 44,6% од странските филијали.
Но нивната економска тежина повторно е поголема од бројот на компании.
На фирмите контролирани од сопственици од ЕУ отпаѓаат 62,8% од вработените во сите странски филијали и 61,9% од нивната бруто-додадена вредност.
Тоа покажува колку македонскиот деловен сектор е економски поврзан со европскиот пазар, независно од темпото на политичкиот процес за членство во ЕУ.
Австрија на прво место
Меѓу поединечните земји, најголем удел во создадената вредност имаат компаниите под австриска контрола.
На нив отпаѓаат 17,4% од додадената вредност што ја создаваат сите странски контролирани компании.
Следува Холандија со 11%, Германија со 9,7% и Обединетото Кралство со 9%.
Заедно, компании контролирани од сопственици од овие четири држави создаваат речиси половина од додадената вредност на странските филијали во Северна Македонија.
Силна страна – но и концентрација
Податоците може да се читаат на два начина.
Од една страна, странските инвестиции донесуваат десетици илјади работни места, производство, капитал и поврзаност со меѓународните пазари.
Нивното силно присуство во преработувачката индустрија и информациско-комуникацискиот сектор покажува дека странскиот капитал учествува во делови од економијата што создаваат значителна додадена вредност.
Од друга страна, бројките покажуваат концентрација.
Кога само 4,7% од претпријатијата создаваат 37% од вкупната додадена вредност, промените во инвестициските одлуки на релативно мал број големи компании можат да имаат пошироки последици врз вработеноста, производството и извозот.
Самите статистички податоци не покажуваат колкав би бил тој ефект, но ја покажуваат големината на економската изложеност.
Важна забелешка во статистиката
ДЗС предупредува и на методолошка промена.
Бројот од 3.280 компании под странска контрола за 2024 година е значително поголем од бројот регистриран во претходните статистички периоди.
Тоа, според Заводот, е резултат на подобрување на изворот на податоци и поширок опфат.
Поради тоа, бројот на странски филијали не треба механички да се споредува со претходните години како доказ за нагло зголемување на странските инвестиции.
ДЗС наведува дека проширениот опфат нема значително влијание врз измерениот придонес на странски контролираните компании во вкупната економија.
Големото прашање е што останува во домашната економија
Статистиката отвора и пошироко економско прашање.
Ако странските компании создаваат 37% од додадената вредност во деловниот сектор, следниот чекор е да се утврди колкав дел од таа вредност останува во домашната економија преку плати, даноци, домашни добавувачи и реинвестирана добивка.
Податоците за странските филијали сами по себе не даваат целосен одговор на тоа прашање.
Но покажуваат нешто друго со голема јасност.
Во Северна Македонија странските компании веќе не се само дополнување на домашната економија. Со околу 105.000 ангажирани лица и приближно три милијарди евра бруто-додадена вредност, тие претставуваат еден од нејзините клучни столбови.