Северна Македонија сака да биде енергетски и технолошки јазол на Балканот, да го продлабочи стратешкото партнерство со Соединетите Држави и да стане членка на Европската Унија, но нема да прифати нови отстапки без гаранција дека тие ќе бидат последни, порача премиерот Христијан Мицкоски во Вашингтон.
Во настап пред Атлантскиот совет во четвртокот, Мицкоски претстави визија во која американското партнерство, членството во НАТО, енергетската инфраструктура, вештачката интелигенција и европската интеграција се делови од иста стратегија.
Но најчувствителниот дел од неговото излагање беше посветен на ЕУ.
По повеќе од две децении на европскиот пат, Северна Македонија повторно се наоѓа пред услов што бара двотретинско мнозинство во парламентот: внесување на Бугарите и други заедници во Уставот пред отворањето на следната фаза од преговорите.
Мицкоски понуди компромис – парламентот да ги усвои измените сега, но тие да стапат во сила дури откако земјата ќе ги заврши преговорите и сите земји членки на ЕУ ќе го ратификуваат пристапниот протокол.
„Ова е гаранција дека нема да има дополнителни пречки и дека ова е последното“, рече тој.
Ставот на ЕУ останува различен. Договорените уставни измени се сметаат за неопходен следен чекор за напредок во пристапниот процес.
Две стратешки сидра
Мицкоски во Вашингтон настојуваше да испрати уште една порака: Скопје не ја доведува во прашање својата геополитичка ориентација.
Тој ги опиша Соединетите Држави како најсилниот сојузник на земјата и рече дека стратешките партнерства не треба да се менуваат во зависност од дневната политика.
„Кога избирате стратешки партнер, ние го следиме тоа партнерство во иднина“, рече Мицкоски.
Северна Македонија е членка на НАТО од 2020 година, додека членството во ЕУ останува втората голема надворешнополитичка цел.
Но токму разликата меѓу брзината со која беше остварена евроатлантската интеграција и долгото чекање пред вратите на ЕУ станува сè позначајна тема во македонската политика.
Земјата ја потпиша Спогодбата за стабилизација и асоцијација со ЕУ во 2001 година и доби кандидатски статус во 2005 година. Подоцна го смени и уставното име по договорот со Грција, со што беше отворен патот за НАТО.
Европскиот пат, сепак, остана оптоварен со спорот со Бугарија.
„Пристап заснован на заслуги“
Мицкоски рече дека проширувањето на ЕУ треба да се темели на реформските резултати на земјите кандидати, но оцени дека таквиот принцип не се применува во македонскиот случај.
Тој ги опиша билатералните спорови како пречки кои не произлегуваат од класичните критериуми за членство и го повтори аргументот дека Скопје нема гаранција дека уставните измени ќе бидат последното барање.
Од Брисел, меѓутоа, пораката останува дека внесувањето на Бугарите во Уставот е обврска договорена со сите 27 членки.
Еврокомесарката за проширување Марта Кос во четвртокот изјави дека уставната промена е договорена меѓу Северна Македонија и земјите членки и дека по нејзиното исполнување процесот може да продолжи.
Тоа ја остава земјата во политички ќор-сокак: Владата бара дополнителни гаранции пред измените да произведат правно дејство, додека ЕУ го бара нивното спроведување за да продолжи процесот.
Предлог за одложено дејство
Мицкоски во Вашингтон попрецизно го образложи моделот со кој Владата се обидува да излезе од таа ситуација.
Според неговиот предлог, пратениците би можеле веднаш да ги изгласаат уставните измени со потребното двотретинско мнозинство.
Но тие не би стапиле веднаш во сила.
Активирањето би следело по завршувањето на преговорите со ЕУ и ратификацијата на пристапувањето на Северна Македонија од парламентите на сите земји членки.
На тој начин, според Мицкоски, Скопје би го исполнило преземениот услов, но истовремено би добило гаранција дека нема ново билатерално барање да го запре процесот пред членството.
Засега нема согласност на ЕУ за таков модел.
Од Брисел кон Вашингтон
Настапот на Мицкоски во Атлантскиот совет покажа дека Владата истовремено се обидува да ја интернационализира својата позиција.
Премиерот потврди дека за спорот разговара и со американските партнери.
„Секако дека разговараме со Вашингтон за овој предизвик“, рече тој, додавајќи дека не знае дали таквите разговори ќе дадат резултат.
Но европската интеграција беше само еден дел од пошироката порака што ја однесе во американската престолнина.
Вториот дел беше економски и геополитички: Северна Македонија да ја искористи својата положба во центарот на Балканот и да стане транзитен коридор за енергија, инфраструктура и податоци.
Гасот како геополитика
Еден од клучните проекти е гасниот интерконектор со Грција.
Мицкоски рече дека гасоводот треба да овозможи поврзување со LNG терминалот во Александруполис, но неговата вистинска вредност, според него, ќе се појави ако инфраструктурата продолжи кон север.
Македонија троши околу 0,5 милијарди кубни метри природен гас годишно, рече премиерот, додека новата инфраструктура би имала капацитет од околу три милијарди кубни метри, со можност тој дополнително да се зголеми.
Амбицијата затоа не е само снабдување на домашниот пазар.
„Нашата амбиција е да бидеме транзитна земја“, рече Мицкоски.
Со поврзувањето кон Србија, Владата очекува да се создаде северно-јужен правец што би го поврзал LNG терминалот во Грција со пазарите во Централна Европа.
Мицкоски процени дека земјата би можела да ја преземе таквата транзитна улога до крајот на 2028 година.
Од гас до вештачка интелигенција
Во визијата што ја претстави во Вашингтон, гасоводите не се изолиран инфраструктурен проект.
Мицкоски ја подели владината стратегија на три столба: инфраструктура, енергетска инфраструктура и вештачка интелигенција и висока технологија.
Логиката е последователна.
Нови извори на гас би можеле да снабдуваат електрани, електраните би обезбедувале струја, а новите енергетски капацитети би можеле да поддржат дата-центри и инвестиции поврзани со вештачката интелигенција.
Истовремено, Владата планира изградба на централен државен дата-центар кој би ги поврзал јавните институции и би ја подобрил отпорноста на сајбер-напади.
Мицкоски рече дека проектот треба да почне да се развива на почетокот на 2027 година и да биде поврзан со постојниот резервен центар и со клауд-инфраструктура.
Антимонот како нов стратешки ресурс
Уште поамбициозна беше пораката за рудникот Крстов Дол.
Мицкоски рече дека Владата го забрзува проектот за експлоатација на антимон и дека првичните истражувања укажуваат на исклучително големи резерви.
Тој дури тврдеше дека резервите би можеле да бидат поголеми од комбинираните резерви на Кина и Русија.
Таквото тврдење, доколку биде потврдено со независни геолошки податоци и процени на резервите, би имало значително економско и геополитичко значење. Кина е доминантен фактор на глобалниот пазар на антимон, минерал кој има индустриска и одбранбена примена.
Мицкоски рече дека проектот има поддршка од локалната власт и тврдеше дека мнозинството од локалното население не се противи на инвестицијата.
Тој ги критикуваше дел од опозицијата и невладините организации што изразуваат противење.
Кина надвор, западните пазари внатре
Премиерот ја искористи дискусијата и за да ја нагласи дистанцата од нови големи кинески инфраструктурни аранжмани.
Автопатот Кичево-Охрид, започнат со кинеско финансирање и изградба, според Мицкоски треба конечно да биде целосно функционален во првата половина на 2027 година.
Тој рече дека Владата не го продолжила финансискиот аранжман со кинеската Ексим банка и дека средствата потребни за довршување на проектот се обезбедени преку домашни комерцијални банки.
Пошироката порака беше дека Северна Македонија го избрала својот геополитички правец.
НАТО беше првата голема пресвртница. ЕУ треба да биде втората.
Западно ориентирана, но заглавена пред ЕУ
Тоа создава парадокс кој доминираше во настапот на Мицкоски во Вашингтон.
Северна Македонија е членка на НАТО, Владата го претставува Вашингтон како клучен стратешки партнер, сака инфраструктурно да се поврзе со западните енергетски пазари и бара инвестиции во технологија и критични минерали.
Но земјата и натаму не може да го отвори следниот дел од европските преговори.
Мицкоски вели дека Скопје нема да се откаже од членството во ЕУ, но бара предвидлив крај на процесот.
Брисел, од друга страна, останува на позицијата дека договорениот чекор е познат: уставните измени.
Така, повеќе од две децении по почетокот на европското патување, спорот повеќе не е околу тоа дали Северна Македонија сака да оди на Запад.
Прашањето е под кои услови и со какви гаранции ќе може да стигне до ЕУ.