Северна Македонија планира да изгради национален дата-центар во близина на индустриската зона Бунарџик кај Скопје, проект со кој Владата сака да ја централизира критичната државна дигитална инфраструктура и да ја зајакне заштитата од сајбер-напади.
Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски изјави дека веќе се водат разговори со потенцијални финансиери, додека со Министерството за транспорт се утврдува процедурата за користење на земјиштето.
Изборот на Бунарџик не е случаен.
Станува збор за државно земјиште во близина на една од главните индустриски зони во земјата, со пристап до инфраструктура и енергетски капацитети. Во околината веќе има фотоволтаични централи, а Владата планира во втора фаза и самиот дата-центар да добие сопствен соларен капацитет.
Според Андоновски, фотоволтаичната централа би можела да покрива околу 30 до 40 проценти од потрошувачката на електрична енергија на комплексот.
Но зад проектот стои поголема амбиција од изградбата на уште еден државен објект.
Државните податоци на едно место
Македонските институции во моментов немаат единствен примарен дата-центар во кој би била концентрирана клучната јавна дигитална инфраструктура.
Премиерот Христијан Мицкоски оваа недела во Вашингтон рече дека земјата има резервен центар за обновување на податоци, но нема примарен центар кој би ги опфатил јавните институции.
Тоа значи дека институциите во голема мера самостојно ја организираат заштитата на своите системи.
„Практично секој се заштитува сам“, рече Мицкоски во настапот пред Атлантскиот совет.
Според планот што го претстави, новиот примарен дата-центар треба да биде поврзан со постојниот резервен центар, додека клауд-инфраструктурата би функционирала како дополнително ниво на заштита.
Со тоа Владата сака да изгради архитектура во која критичните државни податоци нема да зависат од изолирани системи на различни институции.
Сајбер-нападот како нов безбедносен ризик
Таквата инфраструктура станува сè поважна бидејќи функционирањето на државата сè повеќе зависи од дигиталните системи.
Матични книги, даночни податоци, здравствени системи, царина, финансиски институции и други јавни услуги создаваат огромни количества податоци и зависат од непрекината работа на информациските системи.
Проблем во еден од нив повеќе не е само ИТ-дефект.
Во зависност од системот што е погоден, сајбер-напад може да блокира јавни услуги, да компромитира чувствителни податоци или да предизвика финансиска штета.
Централизацијата сама по себе не го елиминира ризикот и може да создаде единствена критична точка доколку системот не е соодветно дизајниран. Затоа современите дата-центри користат повеќе нивоа на физичка и дигитална заштита, резервни системи и географски одвоени копии на податоците.
Токму таков модел најавува Владата – примарен центар, резервен центар и клауд како дополнителна заштита.
Бунарџик влегува во приказната
Андоновски сега го додава делот што досега недостасуваше: локацијата.
Националниот дата-центар треба да се гради на државно земјиште кај Бунарџик, во близина на Скопје.
Министерството за транспорт треба да ја утврди постапката за ставање на локацијата во функција на проектот.
Истовремено се разговара со потенцијални извори на финансирање.
Мицкоски во Вашингтон рече дека проектот е дел од реформската агенда и дека се планира комбинација од грантови и поволно кредитирање, при што очекува развојот да започне на почетокот на 2027 година.
Конечната финансиска конструкција, вредноста на инвестицијата и техничкиот капацитет на центарот допрва треба да бидат прецизирани.
Големиот проблем е струјата
Дата-центрите се меѓу инфраструктурните објекти со висока и континуирана потрошувачка на електрична енергија.
Серверите работат 24 часа дневно, а дополнителна енергија е потребна за нивно ладење, мрежна инфраструктура, резервни системи и физичка безбедност.
Токму затоа Владата планира проектот во Бунарџик да го поврзе со производство на електрична енергија.
Во втората фаза треба да се изгради фотоволтаична централа.
„Од 30 до 40 проценти од потрошувачката на електрична енергија ќе ја искористиме од фотоволтаичната централа“, рече Андоновски.
Останува да се види колкава ќе биде вкупната моќност на дата-центарот и колку енергија ќе троши, што ќе биде клучно за процена на реалниот удел што може да го обезбеди сончевата енергија.
Следниот чекор е вештачката интелигенција
Дата-центарот е само еден дел од пошироката дигитална стратегија што Владата ја најавува.
Андоновски очекува до крајот на 2026 година да биде усвоена националната стратегија за вештачка интелигенција.
Работната група треба да ја финализира нацрт-верзијата, по што документот ќе биде објавен на ЕНЕР и ќе следуваат јавни дебати.
Една од мерките што се разгледуваат е посебен закон за употреба на вештачката интелигенција.
Според Андоновски, намерата не е да се регулира создавањето на ВИ, туку нејзиното „правилно, етичко и принципиелно користење“.
Тоа отвора пошироко прашање за тоа како земјата ќе ја усогласува сопствената регулатива со европските правила за вештачка интелигенција додека истовремено се обидува да привлече технолошки инвестиции.
Од државен сервер до ВИ-инфраструктура
Мицкоски во Вашингтон ја постави дигитализацијата во уште поширока економска стратегија.
Тој рече дека Владата ја темели својата развојна политика на три меѓусебно поврзани столба: инфраструктура, енергетика и вештачка интелигенција и висока технологија.
Во таа визија, новите гасни интерконектори треба да ја претворат земјата во енергетски транзитен коридор. Дополнителните енергетски капацитети потоа би можеле да обезбедуваат електрична енергија за идни дата-центри и високотехнолошки инвестиции.
Националниот центар во Бунарџик би бил првиот голем инфраструктурен чекор во таа насока.
Но разликата меѓу државен дата-центар за чување и обработка на јавни податоци и голем комерцијален или ВИ дата-центар е значителна.
Системите за тренирање и работа на напредни модели на вештачка интелигенција бараат огромна компјутерска моќ, специјализирани процесори, стабилна електрична мрежа и значителни капацитети за ладење.
Затоа реалната големина на амбицијата ќе стане појасна кога Владата ќе ги објави техничките спецификации и буџетот.
Три теста за Бунарџик
Проектот сега влегува во фаза во која политичката визија треба да се претвори во инфраструктура.
Првиот тест ќе биде финансирањето.
Вториот ќе биде енергетиката – колку ќе троши центарот и како ќе се обезбеди стабилно напојување.
Третиот, и можеби најважниот, ќе биде безбедноста: кој ќе управува со инфраструктурата, каде ќе се чуваат резервните копии и кои стандарди ќе се применуваат за заштита на најчувствителните државни податоци.
Ако тие прашања бидат решени, Бунарџик повеќе нема да биде познат само како индустриска зона во близина на Скопје.
Таму може да се најде и дигиталното срце на македонската држава.