Бугарија го крена спорот со Северна Македонија на ниво на Обединетите нации, обвинувајќи го Скопје за дискриминација врз граѓаните со бугарска самосвест, додека премиерот Христијан Мицкоски сигнализира подготвеност за разговори со Софија за Акцискиот план за малцинствата – под услов на масата да има и претставник на Европската Унија.
Бугарската претседателка Илијана Јотова на маргините на Генералното собрание на ОН во Њујорк разговарала со високиот комесар на ОН за човекови права Фолкер Тирк и пред него го отворила прашањето за положбата на луѓето со бугарска самосвест во Северна Македонија.
Според официјалното соопштение од бугарското претседателство, Јотова тврдела дека во Северна Македонија продолжуваат „системски институционален притисок“ и дискриминаторски третман врз етничка основа.
Софија го отвори случајот со Ива Михајлова
Јотова пред Тирк го претставила и случајот со 23-годишната Ива Михајлова од Кочани, која има македонско и бугарско државјанство.
Според Софија, Михајлова не може да замине на лекување во Бугарија бидејќи против неа се води судска постапка во Кочани.
Јотова тврди дека Бугарија понудила две можности – Михајлова да биде лекувана во Бугарија или бугарски медицински тим да дојде за консултација – но дека македонската страна не ги прифатила предлозите.
Случајот веќе беше отворен и пред Советот на Европа.
Минатата недела Јотова разговараше за Михајлова со генералниот секретар на Советот на Европа Ален Берсе.
Според официјалното бугарско соопштение од таа средба, Берсе рекол дека Советот на Европа не разгледува индивидуални случаи, но дека ќе се запознае со случајот бидејќи тој би можел да биде дел од пошироката слика за заштитата на човековите права.
Мицкоски: Можеме да разговараме, но со трета страна
Во исто време, Мицкоски од Њујорк испрати сигнал дека Скопје е подготвено да разговара со Софија за едно од прашањата поврзани со европскиот процес – Акцискиот план за правата на малцинствата и заедниците.
Но постави услов во разговорите да биде вклучена и трета страна, по можност претставник на ЕУ.
„Подготвени сме да разговараме за усогласување на Акцискиот план за малцинствата, нормално со учество на меѓународната заедница“, изјави Мицкоски за МИА.
Според него, директни разговори само меѓу Скопје и Софија би ја зајакнале тезата дека европската интеграција на Северна Македонија повторно се сведува на билатерален спор.
Мицкоски вели дека присуството на ЕУ би требало да обезбеди поголема доверба во процесот.
„Подготвени сме да ја браниме нашата позиција, но сме подготвени да ги прифатиме и аргументите на другата страна ако тие се поубедливи од нашите“, рече тој.
Нов сигнал или стара позиција?
Понудата за европски посредник не е целосно нова идеја.
Скопје подолго време бара дополнителни гаранции дека евентуалното исполнување на сегашните услови нема да биде проследено со нови билатерални барања во следните фази од преговорите.
Но изјавата на Мицкоски е значајна бидејќи покажува подготвеност да се разговара конкретно за Акцискиот план – документ околу кој Скопје и Софија имаат различни позиции.
Уставните измени остануваат клучната пречка
И покрај новиот сигнал за дијалог, Акцискиот план не го заменува главниот услов што Северна Македонија треба да го исполни за да премине во следната фаза од пристапниот процес.
Според европската преговарачка рамка и договорениот пакет од 2022 година, земјата треба да направи уставни измени со кои, меѓу другите, и Бугарите ќе бидат внесени во Уставот.
Владата на Мицкоски досега одбиваше да ги спроведе измените без дополнителни гаранции за натамошниот тек на преговорите.
Тоа значи дека евентуалниот договор за Акцискиот план сам по себе нема да ја деблокира следната фаза од пристапниот процес ако не се реши и прашањето за Уставот.
Две дипломатски стратегии во Њујорк
Настапите во Њујорк покажуваат дека Скопје и Софија во моментот применуваат различни дипломатски стратегии.
Бугарија го поставува спорот во рамката на човековите права и положбата на граѓаните со бугарска самосвест, носејќи го прашањето пред високи претставници на ОН и Советот на Европа.
Северна Македонија, пак, се обидува спорните прашања да ги врати во поширока европска рамка и бара ЕУ да биде присутна во евентуалните разговори со Софија.
Јотова во Њујорк изнесе и пошироки обвинувања дека лица во Северна Македонија биле отпуштани, спречувани да студираат или физички напаѓани поради нивното бугарско потекло.
Бугарското претседателство не наведе конкретни случаи за сите овие тврдења во соопштението од средбата со Тирк, а објавената информација не содржи негова оценка дека во Северна Македонија постои „системска“ дискриминација.
Токму затоа средбата треба да се толкува како дипломатски чекор на Софија со кој бугарската страна ги претставила своите позиции пред највисокиот функционер на ОН задолжен за човекови права.