Илјадници луѓе излегуваат на улиците на Приштина во знак на поддршка за поранешните лидери на Ослободителната војска на Косово осудени во Хаг, но една група речиси целосно отсуствува од јавната дебата: стотиците луѓе за кои судот утврди дека биле незаконски затворани, мачени, сурово третирани или убиени.
Според анализата на Радио Слободна Европа на албански јазик, од објавувањето на пресудата на 16 септември, демонстрантите ја оспоруваат одлуката против Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи, четворица од најистакнатите поранешни лидери на ОВК.
За многумина на Косово, пресудата се доживува како напад врз самата легитимност на вооружената борба против српските сили во 1998 и 1999 година.
Но Специјализираните совети на Косово велат нешто потесно: судењето се однесува на индивидуалната кривична одговорност на четворицата обвинети, а не на ОВК како организација или на легитимноста на борбата за независност.
Токму меѓу тие две толкувања се изгубија жртвите.
385 притворени, 303 мачени, 96 убиени
Судскиот совет во Хаг на 16 септември ги прогласи четворицата поранешни лидери на ОВК за виновни за воени злосторства.
Според првостепената пресуда, најмалку 385 лица биле незаконски или произволно притворени, 303 биле мачени, 49 биле сурово третирани, а најмалку 96 биле убиени.
Тачи и Красниќи добија по 25 години затвор, Весели 18, а Селими 13 години, со засметување на времето поминато во притвор.
Судот истовремено ги ослободи од обвиненијата за злосторства против човештвото, бидејќи обвинителството не докажало надвор од разумно сомнение дека постоел широко распространет или систематски напад насочен против цивилно население. Тие беа ослободени и за дел од конкретните инциденти опфатени со обвинението.
Одбраната ја оспорува пресудата, а процесот не е правосилно завршен.
Кои биле жртвите?
Според судските наоди, цел на заедничката криминална намера биле лица перципирани како противници на политичките или воените цели на ОВК.
Меѓу нив имало косовски Албанци поврзувани со Демократскиот сојуз на Косово и Вооружените сили на Република Косово, лица осомничени дека соработувале со српските или југословенските власти, како и припадници на малцинствата, меѓу кои Срби и Роми.
Радио Слободна Европа објави дека дел од жртвите биле учители, земјоделци, шумари и обични работници, а меѓу приведените имало и жени и деца.
Според резимето на пресудата цитирано од РСЕ, со ограничени исклучоци, судиите не нашле докази дека жртвите вршеле криминални активности, активно учествувале во борбите или претставувале друга легитимна безбедносна закана за ОВК.
И покрај тоа, нивните имиња, лица и животни приказни во голема мера остануваат надвор од јавниот простор.
„Апстрактни жртви“ наспроти национални херои
Политичкиот аналитичар Агон Малиќи вели дека токму анонимноста е една од причините зошто јавната емпатија е насочена кон осудените, а не кон жртвите.
Од едната страна се четири личности со огромна историска и политичка тежина во современо Косово.
Од другата страна се стотици луѓе за кои јавноста често не знае ниту име, ниту лице, ниту животна приказна.
Малиќи посочува и на уште почувствителен фактор: долготрајното сомнение дека дел од приведените биле соработници или информатори на српските власти.
Таквото врамување, според него, придонесува дел од јавноста да не ги перципира како жртви.
Но тој истовремено предупредува дека во воените околности луѓе биле цел на сомнежи и поради политички несогласувања, недоверба или лични конфликти.
Судир околу една реченица: „заедничка криминална намера“
Особено силна реакција во Косово предизвика судскиот заклучок за постоење заедничка криминална намера.
Судскиот совет утврди дека четворицата обвинети значително придонеле кон заедничка цел за таргетирање на лица сметани за противници на политичките и воените цели на ОВК.
За дел од косовската јавност тоа се чита како поширока квалификација на ОВК и на ослободителната борба.
Специјалното обвинителство го отфрла таквото толкување.
По пресудата, специјалната обвинителка Кимберли Вест нагласи дека предметот се однесува на одговорноста на поединци.
Обвинителството, рече таа, не ја гонело ОВК ниту војната за независност на Косово, туку конкретни лица за нивните постапки.
Токму тука се наоѓа суштината на сегашниот спор: дали индивидуалната кривична одговорност може јасно да се одвои од колективната меморија за војната.
Политичарите застанаа зад осудените
Косовскиот премиер Албин Курти ја оцени пресудата како неприфатлива неправда и најави поддршка за одбраната при жалбената постапка.
Демократскиот сојуз на Косово, иако меѓу жртвите судот идентификува лица таргетирани поради нивната поврзаност со ЛДК и ФАРК, исто така ја оспори пресудата и ја нагласи улогата на ОВК во ослободувањето.
Во првичните реакции на политичкиот врв, жртвите добија многу помалку внимание.
Политичкиот аналитичар Илир Деда за Радио Слободна Европа предупреди дека поддршката за жалбата не треба да се претвори во негирање на нивното страдање.
Според него, признавањето на жртвите не значи прифаќање колективна вина на ОВК или на Косово.
Нерасчистената сметка со српските злосторства
Но дебатата има и друга страна која не може да се игнорира.
Војната во Косово остави илјадници жртви, а српските и југословенските сили беа одговорни за голем број злосторства врз косовски Албанци. Во Косово постои широко незадоволство поради ограничениот број судски постапки во Србија против одговорните.
Фондот за хуманитарно право во Косово, според РСЕ, признава дека незадоволството од пресудата во Хаг е поврзано и со „речиси целосното отсуство“ на кривично гонење на тогашните српски функционери пред судовите во Србија.
Но организацијата истовремено предупредува дека тоа не може да ги поништи фактите утврдени во конкретниот предмет, ниту жртвите да бидат автоматски дисквалификувани како „соработници“.
Тоа создава една од најтешките дилеми во косовското соочување со минатото: неправдата во гонењето на едни злосторства не ги поништува жртвите на други.
Битката сега е и за меморијата
Пред Специјализираните совети во предметот учествуваат 156 жртви. По пресудата судот веќе отвори и постапка за репарации.
Но нивното присуство во судницата е многу повидливо отколку во јавната дебата на Косово.
Тоа покажува дека по пресудата се водат две паралелни битки.
Едната ќе продолжи во Хаг – околу доказите, правната одговорност и жалбите.
Другата се води во Косово – околу тоа како земјата ќе ја памети сопствената војна.
Признавањето дека припадници или лидери на една ослободителна организација можеле да извршат злосторства не значи автоматски дека целата организација била криминална. И обратно, ослободителниот карактер што мнозинството косовски Албанци ѝ го припишуваат на ОВК не може сам по себе да одговори на прашањето што им се случило на луѓето чие страдање судот го утврдил.
Токму меѓу тие две вистини се наоѓаат жртвите – луѓето за кои денес најмалку се зборува.