За 95 обвинети во предмети за организиран криминал и корупција во Северна Македонија, постапките завршиле без конечна одлука за вината. Измените на Кривичниот законик од 2023 година довеле до застарување на сите обвиненија против нив, покажува извештај на Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ).
Истовремено, судовите успеале да го намалат уделот на непродуктивните рочишта, но околу половина од првостепените пресуди во набљудуваните предмети од високо ниво и натаму биле укинувани и враќани на повторно судење.
Овие два процеса, подобро водење на дел од судењата и губење на предметите поради застарување или повторување на постапките, ја покажуваат разликата меѓу спроведувањето реформи и обезбедувањето конечни, правно одржливи резултати.
Извештајот „Од хартија во практика 2.0“, изработен преку регионален проект финансиран од Европската Унија, опфаќа набљудување на сериозни предмети за организиран криминал и корупција во Северна Македонија, Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора и Србија.
Главното прашање, оценува ОБСЕ, повеќе не е дали постојат стратегии, закони, обуки и дигитални алатки, туку дали тие го менуваат секојдневното постапување во сложените предмети.
ЗАСТАРУВАЊЕ НАМЕСТО ОДЛУКА ЗА ВИНАТА
Во македонскиот дел од анализата, меѓу 200 обвинети кои продолжиле на судење во набљудуваните предмети со конечен исход, 64 биле правосилно осудени, а 24 ослободени.
За останатите 112, односно 56 отсто, настапила застареност или постапките завршиле со одбивателна пресуда по откажување на обвинителството од обвинението.
Кај 95 обвинети, застарувањето на сите обвиненија било директна последица на измените на Кривичниот законик од 2023 година. Тие биле опфатени во 18 од вкупно 72 набљудувани предмети во земјата.
За дополнителни 11 обвинети во четири предмети застареле само обвиненијата за злоупотреба на службената положба или злосторничко здружување, додека постапките продолжиле за преостанатите дела.
Податоците покажуваат дека исходот на кривичната постапка не зависи само од работата на судијата и обвинителот. Законските измени можат да го прекинат патот до конечна судска одлука и во предмети во кои веќе биле вложени години работа.
Во истиот примерок, конечна осудителна пресуда била донесена за 25 од 38 обвинети кои продолжиле на судење во предмети за организиран криминал — околу две третини. Кај корупциските предмети, уделот на правосилно осудените меѓу обвинетите кои продолжиле на судење бил 24 отсто.
ОБСЕ предупредува дека ослободителната пресуда сама по себе не е доказ за неуспех. Таа може да значи дека судот правилно го применил стандардот на докажување. Прашањето е дали обвинението било поткрепено со докази и дали дејствата на секој обвинет биле јасно поврзани со законските обележја на делото.
ПОМАЛКУ ЗАЛУДНИ РОЧИШТА, НО ПОВТОРЕНИ СУДЕЊА
Набљудувањето на 850 рочишта во Северна Македонија покажало и подобрувања. Уделот на непродуктивните рочишта се намалил од 33 отсто во претходниот извештаен период на околу 28 отсто. Во првата половина од 2026 година изнесувал 21 отсто.
Извештајот забележува поструктурирано водење на постапките, построго проверување на оправдувањата за здравствени отсуства и поактивна улога на судиите во изведувањето докази.
Но, подобрата организација на рочиштата не ги отстранила слабостите во подоцнежните фази. Околу половина од првостепените пресуди во набљудуваните предмети од високо ниво биле укинувани, а просечното времетраење на првостепените судења останало околу две години.
Во Косово, отсуството на учесниците исто така било значајна пречка. Во тековниот извештаен период, недоаѓањето на една или повеќе странки било причина за 39 од 57 непродуктивни рочишта, односно 68 отсто.
Косовските институции вовеле планови и правила за подобро управување со предметите, но нивната примена останала нерамномерна, наведува ОБСЕ.
Во Црна Гора, десетте набљудувани предмети што добиле конечен исход во извештајниот период траеле просечно околу 57 месеци. Од вкупно 61 набљудуван предмет, само 12 биле завршени од почетокот на проектот.
Примероците и фазите на постапките се различни, па овие бројки не претставуваат директно рангирање на брзината на националните судства. Сепак, покажуваат дека долгите постапки остануваат регионален проблем.
АЛБАНСКИТЕ ОСУДИ И СРПСКАТА СТАТИСТИКА
Во Албанија, посебна анализа на набљудувани предмети од почетокот на проектот во 2021 година евидентирала осудителен исход кај 310 од 355 поединечни обвиненија со правосилен исход, односно 87,3 отсто.
ОБСЕ оценува дека специјализираните албански институции покажале значителна способност да обезбедат конечни судски исходи, иако продолжуваат да се соочуваат со голем обем на работа, недостиг од помошен персонал и процесни пречки.
Овој процент не може непосредно да се спореди со македонските 32 отсто: албанската анализа брои поединечни обвиненија, додека македонската бројка се однесува на обвинети кои продолжиле на судење.
Колку начинот на броење ја менува сликата покажува Србија. Во помалиот набљудуван примерок, стапката на конечни осуди изнесувала 50 отсто кога се пресметувала по предмет, но 26,9 отсто кога се пресметувала по поединечно обвинение.
Предмет со повеќе обвинети и повеќе обвиненија може да биде заведен како предмет со осуда иако само дел од обвиненијата завршиле со утврдена вина.
ПРЕСУДА БЕЗ ОДЗЕМАЊЕ НА ДОБИВКАТА
Во Северна Македонија, обвинителството идентификувало барем дел од имотот потенцијално подложен на одземање во околу 57 отсто од набљудуваните предмети во кои тоа било применливо — зголемување од 12 процентни поени во однос на претходниот период.
Тоа е показател за подобро откривање имот, но не значи дека имотот бил конечно конфискуван.
На регионално ниво, конфискација била наложена во приближно 31 отсто од конечните осудителни исходи опфатени во статистичката анализа.
ОБСЕ нагласува дека не секоја осуда подразбира утврдена незаконска добивка или законска основа за конфискација. Сепак, отсуството на финансиски последици заслужува внимание во предмети чија основа често е стекнување профит.
Во Босна и Херцеговина, извештајот бележи подобрувања во правилата, транспарентноста и проверката на обвиненијата, но само скромен напредок во ефикасноста, казнената политика и одземањето незаконска имотна корист.
За македонското правосудство, регионалната споредба отвора прашање што не може да се одговори само со бројот на завршени предмети: дали најсериозните обвиненија се докажани, дали пресудите опстануваат по жалба и дали незаконската добивка е одземена.
Според ОБСЕ, токму следењето на целиот тој пат, од обвинението до правосилната пресуда и конфискацијата, покажува дали реформите стануваат редовна практика во судниците.