Музички спот на косовскиот рапер Дон Џони, снимен во споменикот „Македониум“ во Крушево за надомест од околу 500 евра, предизвика оставки во раководството на локалниот музеј и отвори поширока дебата за тоа под кои услови заштитените споменици од национално значење можат да се користат за комерцијални продукции.
Директорот на НУ Историски музеј – Крушево, Миха Оџаклиески, во средата поднесе неотповиклива оставка по реакциите што ги предизвика видеоспотот за песната „Sexy Mama“, чии делови се снимени во внатрешноста на Македониумот.
Оџаклиески оставката ја образложи како личен, морален и етички чин и преземање одговорност пред институцијата и јавноста. Оставки поднеле и членовите на Управниот одбор, кој претходно ја одобрил употребата на просторот.
Полемиката доби и политичка димензија откако премиерот Христијан Мицкоски побара разрешување на директорот и Управниот одбор и јавно им се извини на граѓаните.
Раперот, пак, ги отфрли обвинувањата дека изборот на Македониумот бил намерна провокација.
„Ниту јас, ниту мојот тим немавме намера да провоцираме, навредиме или да ја намалиме вредноста на кое било место или симбол“, напиша Дон Џони во реакцијата на социјалните мрежи.
Тој рече дека локацијата ја избрала продукцијата како дел од сценариото и дека зад изборот немало скриена порака.
500 евра за неколку часа
Полемиката започна откако беше објавено дека Македониумот бил отстапен за снимањето за околу 500 евра.
Оџаклиески претходно потврди дека Управниот одбор донел одлука просторот да биде ставен на располагање на продукцијата за неколку часа.
Тој тогаш рече дека ова не е првпат Македониумот да се користи за снимање и дека институцијата и претходно го отстапувала просторот за соодветен надомест.
Но содржината на спотот и насловот на песната предизвикаа реакции по неговото пошироко споделување на социјалните мрежи.
Критичарите прашаа дали заштитен меморијален комплекс со силно историско значење треба да биде достапен за секој вид комерцијална продукција само затоа што е платен надомест.
Што претставува Македониумот?
Споменикот на Илинден, попознат како Македониум, е еден од најпрепознатливите меморијални објекти во Северна Македонија.
Комплексот е поврзан со Илинденското востание од 1903 година, Крушевската Република и Народноослободителната борба и има статус на заштитено културно наследство.
Токму неговата меморијална функција е во центарот на реакциите.
Полемиката не се однесува толку на националноста на изведувачот колку на прашањето дали содржината на конкретниот музички проект е соодветна за просторот.
Тоа го нагласи и опозицискиот Социјалдемократски сојуз, чија младина побара одговорност од раководството на институцијата.
Министерот: Законот дозволува изнајмување
Министерот за култура и туризам Седат Сулејмани внесе важна правна димензија во дебатата.
Според него, постојната регулатива дозволува вакви објекти да бидат дадени на користење, но раководителите на институциите треба да знаат каква програма и содржина ќе се реализира во нив.
Министерството започна да собира информации за случајот и треба да утврди дали се потребни дополнителни правила или законски измени.
Тоа го поместува прашањето од персонална кон системска одговорност.
Ако снимањето било дозволено според постојните правила, останува прашањето дали државата воопшто има доволно прецизни критериуми за комерцијална употреба на споменици и меморијални простори.
Дон Џони: Само уметнички проект
Дон Џони реагираше откако полемиката од македонските медиуми се прошири и во Косово и Албанија.
Тој рече дека не му била потребна контроверзија за да привлече внимание и дека видеоспотовите ги гледа како кратки филмови.
„Никаква тенденција. Никаква провокација. Само сценарио, локација и уметнички проект“, напиша раперот.
Неговото објаснување не го затвори спорот во Северна Македонија.
Но реакцијата ја отвори и другата страна на дебатата: дали историските и културните објекти треба да бидат целосно затворени за современа популарна култура или проблемот е конкретната содржина и начинот на кој се одобрува нивното користење.
Различно врамување во Скопје и Приштина
Случајот доби различен тон во медиумите од двете страни на границата.
Во Северна Македонија фокусот главно беше на Македониумот како симбол, сумата од 500 евра, одговорноста на раководството и содржината на видеоспотот.
Дел од медиумите во Косово и Албанија, пак, случајот го претставија првенствено како контроверзија што ја предизвикал косовски рапер во Северна Македонија, а потоа го пренесоа неговото објаснување дека немал намера да провоцира.
Косовскиот портал KOHA, на пример, извести дека спотот довел до „реакции и оставки“, наведувајќи ги и барањето на Мицкоски за разрешување и ставот дека Македониумот е заштитено културно наследство.
Тоа е важна разлика.
Она што лесно може да биде претставено како македонско-албанска културна полемика, во суштина започна како прашање за управување со државен споменик.
Прашањето што останува по оставките
Со оставките на директорот и Управниот одбор персоналната одговорност доби прв епилог.
Но системското прашање останува.
Ако раководството имало законска можност да го отстапи Македониумот за снимање, тогаш случајот не завршува со тоа кој потпишал дозвола за „Sexy Mama“.
Треба да се утврди кој ги определува критериумите за користење заштитени меморијални објекти, дали однапред се проверува сценариото и содржината, кој може да одбие продукција и според кои правила се утврдува цената.
Одговорите на тие прашања ќе покажат дали „Sexy Mama“ била изолиран пропуст или само случај што открил поширока празнина во начинот на кој државата управува со сопственото културно наследство.