Одлуката на Владата да формира Национален комитет за заштита и безбедност на новинарите отвори прашања за независноста на новото тело, неговиот состав и можноста ефикасно да постапува во случаи кога државните институции се извор на притисоци врз медиумските работници.
Владата најави дека Комитетот ќе ја следи состојбата со безбедноста на новинарите, ќе ја подобрува институционалната координација и ќе подготви Национален акциски план за нивна заштита.
Но, медиумски експерти предупредуваат дека ваквото тело мора да има независен надзор за да не се претвори во механизам преку кој извршната власт ќе го контролира постапувањето по пријавите за закани и напади врз новинари.
Кој ќе ја контролира Владата?
Експертката за медиумско право и медиумски политики Снежана Трпевска од Институтот РЕСИС оцени дека формирањето ваков комитет не е невообичаена практика, но неговата независност е од суштинско значење.
„Безбедноста на новинарите не е само прашање на координација меѓу институциите кои се надлежни за ова прашање, туку и на независен надзор над тоа како самите институции постапуваат кога новинарите се загрозени“, изјави Трпевска за „Слободен печат“.
Според неа, главниот ризик е извршната власт да добие доминантна улога во тело кое треба да го оценува и нејзиното сопствено постапување.
Трпевска се повика на Препораката CM/Rec(2016)4 на Советот на Европа, која предвидува државните функционери да не го поткопуваат интегритетот на новинарите, да не ги заплашуваат и јавно да ги осудуваат заканите и нападите.
Таа нагласи дека институциите на извршната власт не можат да се сметаат само за неутрални координатори, бидејќи и нивното однесување кон новинарите треба да биде предмет на независно следење.
Новинарскиот синдикат не бил поканет
Според најавата на владината портпаролка Марија Митева, во Комитетот ќе учествуваат претставници на Министерството за внатрешни работи, Министерството за правда, Министерството за дигитална трансформација, Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, Академијата за судии и јавни обвинители, Македонската радио-телевизија и Здружението на новинарите на Македонија.
Од Самостојниот синдикат на новинари и медиумски работници соопштија дека не биле поканети ниту контактирани во врска со формирањето на телото.
Здружението на новинарите на Македонија, пак, смета дека комитетот и подготовката на акциски план можат да бидат корисни доколку активностите бидат конкретни и мерливи.
Од ЗНМ нагласуваат дека треба да се утврдат јасни обврски за институциите, рокови и показатели за постигнатите резултати.
Здружението бара во работата да бидат вклучени и Јавното обвинителство и судството, бидејќи без нивно учество тешко може да се обезбеди ефикасно санкционирање на нападите врз новинари.
Георгиевски: Резултатите се мерат преку постапувањето на институциите
Дејан Георгиевски од Институтот за развој на медиумите оцени дека обврска на Владата е да ја штити безбедноста на граѓаните и слободата на изразување, но предупреди дека самото формирање ново тело не претставува гаранција за подобрување на состојбата.
Според него, вистинската посветеност на институциите се оценува според нивната реакција кога ќе се случи напад, закана или друг притисок врз новинар.
Георгиевски ги повика владините претставници да одговараат на новинарските прашања, навремено да доставуваат информации и да избегнуваат неосновани обвинувања кон медиумските работници.
Македонија падна на 45. место според слободата на медиумите
Дебатата за новиот комитет се отвора во период кога меѓународните извештаи укажуваат на проблеми со медиумските слободи во земјата.
Според најновиот Индекс за слобода на медиумите на „Репортери без граници“, Македонија паднала од 42. на 45. место.
Организацијата предупредува на политички и економски притисоци врз медиумите, недоволна транспарентност на институциите и случаи на непријателски однос на функционери кон новинарите.
Овие оценки дополнително го отвораат прашањето дали комитет формиран од Владата ќе може независно да ги разгледува случаите во кои претставници на власта се посочени како извор на притисок.
Акциски план до 15 декември
Владината портпаролка Марија Митева најави дека Националниот комитет треба да подготви акциски план за заштита и безбедност на новинарите најдоцна до 15 декември 2026 година.
Според Владата, документот треба да биде усогласен со европските стандарди и меѓународните препораки.
Засега останува отворено прашањето како ќе биде обезбедена независноста на телото, дали ќе бидат вклучени сите релевантни новинарски организации и какви механизми ќе бидат воспоставени за надзор над постапувањето на институциите.
Експертите нагласуваат дека клучниот показател за успешноста на новиот комитет нема да биде неговото формирање, туку конкретните резултати во спречувањето и санкционирањето на заканите и нападите врз новинарите.