Европската унија од петокот целосно го применува новиот автоматизиран систем за влез и излез, познат како ЕЕС, со што за државјаните на трети земји, вклучително и за македонските граѓани, започнува нов режим на дигитална евиденција при патување во Шенген-зоната.
Со системот се укинува ставањето печати во пасошите на надворешните шенгенски граници, а наместо тоа електронски ќе се регистрираат времето и местото на влез и излез, биометриските податоци, податоците од патната исправа и дозволената должина на престој, која останува ограничена на 90 дена во период од 180 дена.
Воведувањето на системот се совпадна со првиот неработен ден од велигденските празници, кога голем број граѓани од Северна Македонија традиционално патуваат во земји од Европската унија, што дополнително ги зголеми стравувањата за подолги чекања и метеж на граничните премини.
ЕЕС ќе важи за сите државјани на земји што не се членки на ЕУ кои патуваат за краткорочен престој, а при првото патување по неговото целосно активирање, патниците ќе мора да поминат низ иницијален процес на регистрација, што вклучува фотографирање и земање отпечатоци од прсти.
Европските власти тврдат дека новиот систем ќе овозможи попрецизно следење на престојот, ќе го отежне користењето фалсификувани документи и автоматски ќе сигнализира кога некој го пречекорил дозволениот период на престој. Дополнително, земјите членки за првпат ќе разменуваат податоци за граничните премини во реално време, што според нив треба да придонесе за повисоко ниво на безбедност.
Но, практичната примена на системот отвора и прашања за капацитетот на граничните премини, особено во пресрет на летната сезона, кога товарот на дел од најфреквентните коридори и онака е висок.
Во регионот постои загриженост дека најголем притисок ќе има на премините кон Хрватска, Унгарија, Романија и Грција, а дополнителен предизвик претставуваат организираните автобуски патувања, бидејќи обработката на биометриски и лични податоци за десетици патници одеднаш може значително да го продолжи задржувањето на граница.
Претставници на туристичкиот сектор предупредуваат дека за автобусите ќе бидат потребни повеќе ленти и подобра организација на премините за да не дојде до сериозни застои во денови на поголем интензитет на патувања.
Грција веќе најави надградба на копнениот граничен премин Евзони, еден од најважните за патниците од Северна Македонија, со цел да се олесни прекуграничното движење и да се намали времето на чекање. Сепак, според најавите, тој процес нема да биде завршен до ова лето, што значи дека преминот ќе остане под притисок и во периодот кога дневно таму минуваат десетици илјади патници.
Хрватскиот министер за внатрешни работи Давор Божиновиќ соопшти дека хрватските премини се дополнително опремени за справување со гужвите и дека земјата веќе има значително искуство со системот.
Според него, Хрватска досега евидентирала околу 3,7 милиони патници преку системот, при што приближно 10% од обидите за влез биле одбиени, што, како што наведе, ја потврдува доследната примена на шенгенските правила.
Иако ЕЕС сега станува централниот механизам за гранична контрола, тој е само првиот чекор од пошироката нова архитектура за патување во ЕУ.
Шест месеци по воведувањето на системот за влез и излез, се очекува да почне и примената на Европскиот систем за информации и одобрение за патување, познат како ЕТИАС. Тој ќе претставува задолжително претпатничко одобрение за државјани на земји на кои не им е потребна виза за краток престој во Шенген-зоната.
Според правилата, патниците ќе треба онлајн да пополнат формулар со лични податоци, број и вид на патна исправа, планирани датуми и земји на патување, како и да одговорат на неколку безбедносни и здравствени прашања. Таксата ќе изнесува 20 евра, додека лицата помлади од 18 и постари од 70 години ќе бидат ослободени од плаќање.
Одобрението ќе важи три години или до истекот на пасошот, ако патната исправа истекува порано. Во најголем дел од случаите се очекува да се издава за неколку минути, но во случаи кога ќе биде побарана дополнителна документација, проверката може да потрае и до 30 дена.
Туристичките работници предупредуваат дека токму тоа може да создаде нов ризик за патниците кои не планираат навреме, бидејќи без валидно ЕТИАС-одобрение нема да им биде дозволен влез во Шенген-зоната.
Тие велат дека новиот систем ќе ги натера граѓаните многу порано да ги организираат патувањата, а дел од товарот за техничка помош при аплицирањето може да падне и врз туристичките агенции, особено кога станува збор за патници што не се снаоѓаат лесно со онлајн процедури.
Новите правила значат дека патувањето во Европската унија за македонските граѓани ќе стане поформализирано и подетално контролирано. Иако европските институции системот го претставуваат како алатка за поголема безбедност и подобро управување со границите, неговото целосно влијание врз брзината на патување и оптовареноста на премините ќе стане највидливо во претстојните празнични и летни бранови.