Најавите за изградба на дата-центри во Северна Македонија прераснуваат во поширока политичка и економска дебата, откако власта ги претстави како инфраструктура неопходна за идниот развој и вештачката интелигенција.
ВМРО-ДПМНЕ соопшти дека Македонија не смее да ја пропушти, како што ја нарекува, новата индустриска револуција и дека привлекувањето дата-центри може да донесе нови услуги, знаења и диверзификација на економијата.
Според владејачката партија, геостратешката положба на земјата, оптичката поврзаност и пристапот до европската електроенергетска мрежа создаваат услови за привлекување капитално интензивни инвестиции од овој тип.
Премиерот Христијан Мицкоски претходно изјави дека вештачката интелигенција и дата-центрите се „новата нафта“ и дека Македонија треба да го искористи моментот за долгорочен економски раст.
Тој рече дека секој проект мора да ги почитува законите и еколошките стандарди, но ги критикуваше противниците на ваквите инвестиции, оценувајќи дека дел од нив се обидуваат да го закочат развојот на земјата.
Филипче бара одговор: кој веќе обезбедил 100 мегавати?
Лидерот на СДСМ, Венко Филипче, пак, објави документ за компанија која, според него, тврди дека за планиран дата-центар веќе има обезбеден електроенергетски капацитет од 100 мегавати и пристап до реката Вардар.
Филипче побара да се утврди како и под кои услови биле обезбедени тие ресурси и дали постојат договори или владини гаранции кои не биле јавно објавени.
Тој предупреди дека проект од таква големина може да има значително влијание врз електроенергетскиот систем, водоснабдувањето и земјоделството.
„Кој гарантира дека земјоделците нема да останат без вода заради дата-центрите?“, праша Филипче, барајќи од Владата да објави информации за потрошувачката на вода, технологијата за ладење, снабдувањето со електрична енергија и локациите на планираните објекти.
Тој го отвори и прашањето дали големите потрошувачи би можеле да придонесат за повисока цена на електричната енергија или за зголемен увоз.
Што значат 100 мегавати?
Дата-центрите се физички објекти со голем број компјутерски сервери кои складираат и обработуваат дигитални информации. На нив се потпираат интернет-услугите, банкарските трансакции, социјалните мрежи, „облак“ платформите и системите со вештачка интелигенција.
Нивната големина, меѓутоа, драстично варира.
Центар специјализиран за вештачка интелигенција со капацитет од околу 100 мегавати може да има потрошувачка споредлива со онаа на десетици илјади, а според некои меѓународни проценки и околу 100.000 домаќинства, зависно од начинот на работа и искористеноста на капацитетот.
Токму затоа клучното прашање е колку се големи, од каде ќе ја добиваат електричната енергија и каков систем за ладење ќе користат.
Водата не се троши исто кај сите дата-центри
Водата е второто чувствително прашање во дебатата.
Серверите создаваат големи количества топлина и мора постојано да се ладат. Но различните технологии имаат драматично различна потрошувачка на вода.
Некои центри користат системи со воздух или затворени течни циклуси, при што потрошувачката на вода може да биде минимална. Други користат испарувачко ладење и разладни кули, кои можат да трошат значителни количества вода.
Тоа значи дека без податоци за технологијата не може однапред да се пресмета колкаво би било влијанието врз Вардар, земјоделството или локалните водни ресурси.
Симов: Да се биде против дата-центар е како да се било против електричната мрежа
Претседателот на Комисијата на Агенцијата за електронски комуникации, Орце Симов, оцени дека противењето на дата-центрите како технологија е погрешен пристап.
„Да бидеш против дата-центар денес е исто како да си против хидроцентрали и енергетска мрежа пред 100 години“, напиша Симов.
Тој посочи дека интернетот, електронското банкарство, Google, Facebook, YouTube, ChatGPT и други дигитални услуги не би можеле да функционираат без ваква инфраструктура.
Симов, сепак, наведе неколку услови што според него мора да се исполнат: локацијата да не го нарушува животот на локалното население, да се обезбеди доволен електроенергетски капацитет без загрозување на постојните потрошувачи и објектот да ги исполнува највисоките еколошки стандарди.
Пехчево покажа каде е проблемот
Дебатата дополнително се засили по иницијативата за дата-центар во Панчарево, во Општина Пехчево.
Советот на општината на 25 август едногласно ја отфрли иницијативата за започнување урбанистичка постапка.
Во јавноста не беа познати клучни податоци како името на инвеститорот, големината на центарот, потребната електрична моќност, потрошувачката на вода, системот за ладење и директната економска корист за локалната заедница.
Токму недостатокот на тие информации ја покажува главната слабост во досегашната дебата.
Еколошките ризици не се измислени, но ниту секој дата-центар автоматски претставува закана за водата или електроенергетскиот систем.
Голема инвестиција, но не и класична фабрика со илјадници работници
За Македонија важно е и прашањето што конкретно останува во економијата.
Дата-центрите се капитално интензивни: потребни се огромни инвестиции во сервери, електроенергетска инфраструктура, оптика, системи за ладење и безбедност.
Но тие не се класични фабрики што по завршувањето на изградбата вработуваат илјадници луѓе.
Најголемата корист може да дојде преку даноци, изградба на нова енергетска и телекомуникациска инфраструктура, локални добавувачи, висококвалификувани работни места и создавање поширок технолошки екосистем.
Затоа економската оправданост зависи и од условите што државата ќе ги договори со инвеститорот.
Ако јавниот сектор финансира далноводи, трафостаници или друга инфраструктура, а најголемиот дел од придобивката останува кај инвеститорот, економскиот ефект може да биде значително помал од промовираната инвестиција.
Прашањето „за“ или „против“
Македонија во следниот период најверојатно ќе мора да одговори на многу поконкретни прашања од политичката поделба „за“ или „против“ дата-центрите.
Кој е инвеститорот? Колку мегавати бара? Колку електрична енергија ќе троши годишно? Од каде ќе доаѓа струјата? Дали инвеститорот ќе изгради сопствени производствени капацитети? Колку вода ќе користи? Каква технологија за ладење ќе применува? Кој ќе ја финансира потребната инфраструктура? Колку луѓе ќе бидат вработени и колкав приход ќе има државата?
Без тие одговори, јавноста останува меѓу две крајности – тврдењето дека дата-центрите автоматски ќе донесат технолошки бум и стравувањето дека ќе ги потрошат водата и струјата.
Дата-центрите навистина се инфраструктура на дигиталната економија. Но за мала економија и релативно ограничен електроенергетски систем како македонскиот, проект од 100 мегавати не е само ИТ-инвестиција.
Тоа е и голем енергетски, воден, еколошки и инфраструктурен проект.