Одбивањето на повеќе европски сојузници да му дадат поширока поддршка на американскиот претседател Доналд Трамп во војната со Иран ги продлабочи пукнатините во НАТО и отвори прашања за идната кохезија на трансатлантскиот сојуз.
Додека Вашингтон бара поголемо вклучување од сојузниците, САД и натаму зависат од европската инфраструктура, вклучително воздушни коридори, воени бази и логистички центри. Но, повеќе членки на НАТО одбија да обезбедат поддршка во обемот што го бара Белата куќа.
Конфликтот започна на 28 февруари со координирани американски и израелски напади врз цели во Иран и, покрај продлабочувањето на тензиите на Блискиот Исток, ги изнесе на површина и длабоките разлики меѓу САД и нивните европски партнери.
Шпанија се наметна како еден од најгласните противници, затворајќи го својот воздушен простор за американски авиони поврзани со конфликтот и забранувајќи употреба на бази на шпанска територија за тие операции.
Италија исто така зазеде рестриктивен став. На американски авиони им било одбиено слетување во бази на Сицилија, вклучително и Сигонела, откако италијанските власти оцениле дека летовите се директно поврзани со воените дејства. Според извештаите, барањето за користење на италијански капацитети за борбени цели дошло откако авионите веќе биле во воздух, што не оставило време за парламентарна процедура.
Франција, иако помалку отворено конфронтирачка, повлече јасна линија меѓу логистичка и борбена поддршка. Француските власти дозволиле користење на базите за операции како дополнување гориво, но не и за мисии поврзани со офанзивни удари.
Португалија соопшти дека пристапот до воздухопловната база Лажеш на Азорите е дозволен само во рамки на постојните билатерални и НАТО-договори и исклучиво за логистички цели, како транзит и полнење гориво. Министерот за надворешни работи Пауло Ранжел изјави дека земјата „нема да биде дел од овој конфликт“ и дека од нејзина територија не потекнале ударни мисии.
Полска, исто така, одби американски предлози да ги пренасочи своите системи за противвоздушна одбрана „Патриот“ кон Блискиот Исток, нагласувајќи дека тие се неопходни за сопствената безбедност поради тензии во источна Европа.
Некои земји, сепак, продолжија да даваат ограничена поддршка. Романија, на пример, дозволи користење на своите бази за логистички цели. Премиерот Илие Боложан предупреди дека политичко разделување меѓу Европа и САД би имало далекусежни последици за западниот сојуз.
Германија зазеде повнимателна позиција. Канцеларот Фридрих Мерц не го блокираше американскиот пристап до базата Рамштајн, една од клучните американски воени точки во Европа, повикувајќи се на договор по Втората светска војна што ја гарантира нејзината употреба сѐ додека операциите се во согласност со националното и меѓународното право. Но, истовремено, тој јавно го критикуваше американскиот пристап.
Трамп јавно ги нападна неколку сојузници во НАТО, обвинувајќи ги дека не ги поддржуваат САД во критичен момент. Тој изрази незадоволство од одбивањето на Франција да дозволи одредени воени летови, предупредувајќи дека „САД ќе запомнат“.
Во поширока порака, Трамп ги критикуваше и земјите погодени од нарушувањата во снабдувањето со енергија поради затворањето на Ормутскиот теснец, сугерирајќи дека треба сами да се погрижат за својата безбедност и снабдување со нафта.
Државниот секретар Марко Рубио го засили тој став, оценувајќи дека одговорот на НАТО-сојузниците бил разочарувачки и дека САД можеби ќе треба повторно да ја преиспитаат природата на сојузот по завршувањето на конфликтот.
„Ќе треба да се преиспита дали оваа алијанса, која долго ѝ служеше добро на земјата, и натаму ја исполнува таа цел, или станала еднонасочна улица во која Америка ја брани Европа, а кога нам ни треба помош, сојузниците одбиваат бази и прелети“, рече Рубио.
Тој додаде дека Вашингтон ја „гледа целта“ на војната и дека меѓу САД и Иран се разменуваат пораки, вклучително и можност за директна средба.
Еден од клучните фактори што ја обликуваат европската позиција е прашањето на законитоста. Повеќе европски лидери сметаат дека американско-израелските удари немаат јасен мандат според меѓународното право. Шпанскиот премиер Педро Санчез особено гласно ја опиша војната како „незаконска“.
Домашната политика исто така има голема улога. Јавното мислење во многу европски земји останува скептично кон воено вклучување, а владите се обидуваат да избегнат внатрешен политички удар додека истовремено ги одржуваат сојузничките односи.
Затворањето на Ормутскиот теснец, поттикнато од иранските закани по првичните напади, дополнително го наруши глобалното снабдување со енергија. Цените на нафтата и гасот пораснаа, зголемувајќи ги инфлаторните притисоци врз европските економии, што уште повеќе ја намали подготвеноста за подлабоко вклучување.
Оперативно, ограничувањата воведени од европските земји создадоа сериозни потешкотии за САД. Затворањето на делови од воздушниот простор во јужна Европа ги принуди американските авиони да летаат по подолги рути кон Блискиот Исток, зголемувајќи ја потрошувачката на гориво и дополнително оптоварувајќи ги екипажите.
Во исто време, европските земји почнаа да се обединуваат околу предлози за обезбедување слобода на пловидба во Ормутскиот теснец по завршувањето на активните борбени операции, сигнализирајќи подготвеност да помогнат во стабилизација без директно да учествуваат во војната.
Сегашната криза се надоврзува на поширокото преобликување на американската надворешна политика во вториот мандат на Трамп. Новата стратегија за национална безбедност од 2025 година предвидува намалување на американските обврски во одредени региони и поголем товар врз сојузниците за сопствената одбрана.
Одлуката да се прекине воената помош за Украина претходно оваа година веќе стави дополнителен притисок врз европските држави да преземат поголема улога. Во исто време, Вашингтон го стави фокусот на Кина и Иран, третирајќи ги европските безбедносни грижи како споредно прашање.
Овие промени ја поттикнаа дебатата во Европа за поголема стратегиска автономија и можноста за посамостојна безбедносна рамка, што некои го опишуваат како „европеизирано“ НАТО.
Додека војната со Иран влегува во петтата недела, иднината на НАТО и американско-европското партнерство останува неизвесна.