Трите приложени архивски документи, објавени денес од Државниот архив на Северна Македонија, иако потекнуваат од различни институции и се создадени во различни околности, претставуваат значајни историски извори за настаните околу Илинденското востание од 1903 година.
Заедно, тие ја прикажуваат револуционерната организација, локалната администрација што ја воспоставиле востаниците и реакцијата на османлиските власти.
Циркулар со инструкции пред почетокот на востанието
Првиот документ е рачно напишан циркулар, датиран 19 јули 1903 година, адресиран до револуционерните братства во Струмичко. Во него се потврдува дека остануваат само неколку дена до почетокот на востанието и се даваат конкретни наредби за организацијата на вооружените акции.
Во документот се наведува:
„До востанието остануваат само три дена… датумот е конечен.“
Понатаму се наредува:
„Ќе вршиме партизанска борба по претходни подготовки… сите единици да започнат со движењето.“
Документот покажува дека раководството на револуционерната организација веќе ги финализирало подготовките и предвидувало герилски начин на војување со цел да се избегне концентриран удар од османлиската војска.
Потврда издадена од револуционерната власт во Струмица
Вториот документ претставува потврда издадена во Струмица, која сведочи дека во одредени места револуционерната организација веќе воспоставила сопствена административна структура. Во документот се споменува народна канцеларија и се потврдува овластување на одредено лице да извршува доверени задачи.
Особено впечатлив е завршниот дел, во кој стои:
„Со ова потврдувам.“
По што следуваат паролите:
„Да живее народот!“
„Да живее Македонија!“
Овие формулации претставуваат редок архивски доказ за употребата на паролата „Да живее Македонија!“ во официјален документ поврзан со револуционерното движење.
Османлиски документ како доказ за реакцијата на власта
Третиот документ е официјален акт на Османлиската империја, напишан на османлиски турски јазик со арапско писмо. На него се гледа официјалниот државен грб, архивски број и службен печат, што укажува дека станува збор за административен документ на османлиските власти.
Иако поради квалитетот на копијата не може целосно да се прочита неговата содржина, самиот факт дека станува збор за официјален османлиски документ поврзан со револуционерните настани покажува дека востанието било внимателно следено од државната администрација и претставувало сериозен безбедносен предизвик за Империјата.
Документите како историски мозаик
Гледани заедно, трите документи овозможуваат реконструкција на различни аспекти од Илинденското востание.
Првиот открива како се подготвувале вооружените акции непосредно пред почетокот на востанието.
Вториот покажува дека во ослободените подрачја револуционерите воспоставиле сопствена цивилна администрација и издавале официјални документи во име на народната власт.
Третиот сведочи за реакцијата на Османлиската империја и за административното следење на револуционерното движење.
Како целина, овие архивски извори претставуваат значајно сведоштво за организацијата, политичките цели и историскиот контекст на Илинденското востание од 1903 година. Тие потврдуваат дека востанието не било само вооружен судир, туку и обид за воспоставување сопствен систем на управување, паралелно со борбата против османлиската власт.