Северна Македонија денеска одбележува 35 години независност, јубилеј што ја враќа земјата кон мирниот референдум од 1991 година, но истовремено отвора прашања за незавршените реформи, застојот на патот кон Европската Унија, иселувањето и довербата во институциите.
На 8 септември 1991 година, повеќе од 95 отсто од граѓаните што излегоа на референдумот позитивно одговорија на прашањето дали се за самостојна Македонија со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија.
„Да ви ја честитам слободна, суверена и самостојна Македонија“, рече тогашниот претседател Киро Глигоров вечерта по гласањето, пред илјадници граѓани собрани на плоштадот во Скопје.
Македонија беше единствената поранешна југословенска република која ја стекна независноста без воен конфликт и човечки жртви.
Три и пол децении подоцна, земјата е членка на НАТО, но и натаму е надвор од Европската Унија, додека домашните институционални, економски и демографски слабости сè почесто ја засенуваат симболиката на јубилејот.
Сиљановска-Давкова: Не е доволно да имате институции, тие мора да функционираат
Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на панел-дискусија по повод јубилејот порача дека државата не се гради само со избори и формално создавање институции.
„Каква држава ќе создадеме, таква држава ќе имаме“, рече таа, повикувајќи се на традицијата на АСНОМ.
Според неа, функционалната демократија бара ефективни институции, заштита на човековите права и почитување на домашното и меѓународното право.
Таа оцени дека демократијата не се создава преку ноќ и дека за нејзино вистинско функционирање се потребни децении.
Сиљановска-Давкова ги посочи Киро Глигоров, Стојан Андов, Никола Кљусев, Петар Гошев и Абдурахман Алити како личности чија умереност и политичка мудрост биле важни за мирниот премин кон независноста.
Зибери: Албанците рано се определија за независна држава
Поранешниот пратеник Насер Зибери потсети дека прашањата за правата, лојалноста и идната уставна поставеност биле меѓу најчувствителните теми во периодот пред референдумот.
„Ние, како политички претставници на Албанците, меѓу првите се определивме за независна, самостојна и суверена Република Македонија“, рече Зибери.
Тој додаде дека тогашните албански претставници барале јасна слика за уставно-правната рамка на новата држава со цел активно да учествуваат во нејзиното градење.
Токму прашањата за еднаквоста, застапеноста и меѓуетничките односи подоцна ќе останат меѓу најважните политички теми во независна Македонија, кулминирајќи со конфликтот во 2001 година и Охридскиот рамковен договор.
Гошев: Државноста не почнува во 1991 година
Поранешниот министер, пратеник и гувернер Петар Гошев предупреди дека независноста од 1991 година не треба да се толкува како почеток на македонската државност.
„Македонската држава постои од АСНОМ. Тоа е темелот врз кој се градело сè што следело подоцна“, рече Гошев.
Според него, историските настани треба да се гледаат во целост, без политичко релативизирање и без претерано нагласување на поединечни моменти на сметка на поширокиот контекст.
Гаши: Државата се гради секој ден
Претседателот на Собранието Африм Гаши порача дека независноста не треба да се сведе само на референдумот од 1991 година.
„Државноста не се постигнува само со еден политички акт, со референдум или само со прогласување независност. Државата е нешто што се гради секој ден“, рече Гаши.
Тој ги посочи институциите, законите, економијата, образованието, правдата и довербата на граѓаните како мерка за тоа колку една држава навистина функционира.
Гаши нагласи и дека етничката, јазичната, верската и културната различност не треба да се гледа како слабост, туку како реалност што може да биде претворена во предност.
Најголемиот предизвик можеби не е Брисел, туку празнењето на земјата
Иселувањето и падот на наталитетот сè повеќе стануваат едни од најсериозните долгорочни проблеми на Северна Македонија.
Гаши предупреди дека земјата не може да изгради силна иднина ако секоја година губи дел од младата генерација.
Демографските трендови веќе се чувствуваат во училиштата, на пазарот на трудот и во помалите населени места.
Паралелно со тоа, земјата и натаму чека конкретен пробив во европските интеграции, процес што со години е оптоварен со билатерални спорови, уставни прашања и условувања.
35 години подоцна – што е успех, а што остана незавршено?
За три и пол децении Северна Македонија изгради сопствени институции, меѓународно признавање и членство во НАТО, преживеа вооружен конфликт и неколку тешки политички кризи и успеа да го зачува институционалниот континуитет.
Но истовремено, европското членство останува неостварена цел, довербата во институциите е кревка, борбата против корупцијата е постојана тема, а иселувањето продолжува.
Затоа 35-годишнината од референдумот сè повеќе се претвора од прослава на минатото во прашање за иднината.
Не само каква држава беше создадена во 1991 година, туку и каква држава ќе остане по следните 35 години.