За младите кои го завршуваат образованието, но сè уште немаат работно искуство, практикантството може да биде важен чекор кон првото вработување. Во Северна Македонија постојат повеќе механизми преку кои младите можат да стекнат практични знаења – од национални мерки за вработување, преку „Гаранцијата за млади“, до можности за пракса и мобилност во странство преку програмата „Еразмус+“.
„Гаранцијата за млади“ – можност за младите до 29 години
Една од најзначајните национални мерки е „Гаранцијата за млади“, која ја спроведува Агенцијата за вработување на Република Северна Македонија.
Според Агенцијата за вработување, мерката е наменета за млади лица до 29 години кои не се вработени и не се вклучени во образование или обука – таканаречената NEET категорија. Целта е младото лице во рок од четири месеци од евидентирањето како невработено да добие соодветна понуда за работа, продолжување на образованието или вклучување во активна програма или мерка за вработување.
Процесот започнува со регистрација во Агенцијата за вработување, по што следува интервју и профилирање на вработливоста. Во зависност од индивидуалниот план, младите можат да бидат упатени кон советување, помош при барање работа, мотивациски обуки, образование, обука или други мерки за интеграција на пазарот на трудот.
Практикантството е регулирано со закон
Праксата не е само неформално стекнување искуство. Во Северна Македонија постои Закон за практикантство, кој ја уредува практикантската работа и односите меѓу практикантот и работодавачот.
Законот предвидува практикантската работа да се уредува со писмен договор, а постојат и правила поврзани со условите за практикантот, времетраењето и стекнувањето знаења, вештини и компетенции.
Министерството за труд и социјална политика објавува и посебни правилници поврзани со практикантството, меѓу кои и правилник за формата и содржината на потврдата за стекнати знаења, вештини и компетенции на практикантот.
Тоа значи дека младите кои бараат пракса треба да обрнат внимание не само на тоа дали позицијата е интересна, туку и дали условите за практикантската работа се јасно дефинирани.
„Еразмус+“ отвора можности и надвор од земјата
За студентите и младите кои сакаат меѓународно искуство, една од опциите е „Еразмус+“.
Европската комисија наведува дека Северна Македонија е земја асоцирана кон програмата „Еразмус+“, што овозможува пристап до активностите на програмата.
За студентите во високото образование постојат можности за практикантство во странство, а можат да аплицираат и неодамна дипломирани студенти. Според официјалните информации на Erasmus+, практикантствата може да траат од два до 12 месеци, а треба да бидат поврзани со образованието и потребите за професионален и личен развој на студентот.
Кандидатите можат да ги бараат можностите преку меѓународниот или Erasmus+ одделот на нивниот универзитет, а Европската комисија го посочува и Erasmus Intern Traineeship Portal како место каде што можат да се најдат понуди за практикантство.
Можности има и за учениците во стручно образование
„Еразмус+“ не е наменет само за студентите.
Програмата поддржува практикантства во странство и за лица кои се во стручно образование и обука, за практиканти и за неодамна дипломирани ученици од стручно образование.
Според Европската комисија, ваквите практикантства можат да траат од две недели до 12 месеци. За неодамна дипломираните од стручно образование, праксата треба да се реализира во период до една година по завршувањето на образованието.
За разлика од индивидуалното аплицирање кај дел од студентските практикантства, кај оваа категорија кандидатите се избираат преку нивната образовна или друга организација. Европската комисија наведува дека грантовите можат да покриваат патни и дневни трошоци за престојот во странство.
Практикантството како мост кон вработување
Практикантството има пошироко значење од само стекнување прво работно искуство.
Според Меѓународната организација на трудот, Северна Македонија има Национална стратегија за вработување и национални цели поврзани со младинското вработување, со цел стапката на невработеност кај младите да се намали до 2027 година. Во рамките на политиките е и „Гаранцијата за млади“.
МОТ во својот документ за Северна Македонија ја опишува „Гаранцијата за млади“ како политика преку која младите до 29 години треба да добијат квалитетна понуда за вработување, практикантство или продолжување на образованието во рок од четири месеци.
Истовремено, податоците на МОТ покажуваат дека младинското вработување останува значајна политика на државата, со посебен фокус на младите кои не се во образование, вработување или обука.
Што добива младиот човек од праксата?
Покрај професионалното искуство, практикантството може да помогне во развивање на комуникациски, организациски и тимски вештини.
Европската комисија наведува дека практикантствата во странство преку „Еразмус+“ можат да придонесат за развој на претприемачки и креативни вештини, познавање странски јазици и интеркултурни и тимски компетенции.
Искуството стекнато за време на праксата може да биде важно и при првото вработување, бидејќи млад кандидат со конкретно искуство полесно може да покаже што знае да работи, а не само што завршил.
Каде да бараат младите?
За младите во Северна Македонија, првите места за проверка може да бидат:
- Агенцијата за вработување – информации за „Гаранцијата за млади“ и активните мерки за вработување;
- Erasmus+ канцеларијата на факултетот или универзитетот – за студентски практикантства во странство;
- Erasmus Intern Traineeship Portal – за пребарување практикантски позиции;
- образовните институции и организации за стручно образование – за Erasmus+ практикантства за ученици и неодамна дипломирани;
- Европскиот младински портал – за европски можности за мобилност, волонтирање и младински активности.
Европскиот младински портал веќе објавува и конкретни можности поврзани со Северна Македонија. На пример, во 2026 година беа објавувани можности за волонтирање во Прилеп преку Европскиот корпус на солидарноста, со покриени одредени трошоци и дополнителни обуки.
Од прва пракса до прво вработување
Патот од образование до работа за младите не мора да започне директно со договор за вработување. За многумина, првиот чекор може да биде практикантството – дома или во странство.
Националните програми, „Гаранцијата за млади“ и законската рамка за практикантство обезбедуваат механизми за стекнување искуство во земјата, додека „Еразмус+“ нуди можност тоа искуство да се стекне и во меѓународна средина.
За младите кои допрва го градат професионалниот пат, најважно е навремено да ги следат јавните повици, огласите и можностите што ги објавуваат институциите, универзитетите и европските програми – бидејќи првото работно искуство често може да биде и првата конкретна референца во професионалната биографија.
Овој текст е подготвен во рамките на проектот „Зајакнување на етичката употреба на генеративни алатки за вештачка интелигенција и медиумското покривање на вештачката интелигенција преку образованието по новинарство во Северна Македонија“, финансиран од Меѓународната програма за развој на комуникациите (IPDC) на УНЕСКО. Изразените ставови и мислења се исклучиво на авторот/авторите и не мора да ги одразуваат ставовите на УНЕСКО како донатор. При изработка на овој текст се користени помошни ВИ-системи.