Меѓуетничката состојба во Северна Македонија останува генерално стабилна, но нерешените прашања за јазичните права и правичната застапеност продолжуваат да предизвикуваат политички и институционални спорови, оценува Европската комисија во Извештајот за 2026 година.
Брисел констатира дека Охридскиот рамковен договор продолжува да се спроведува, но дека остануваат предизвици во практичната примена на правата на немнозинските заедници.
Во документот посебно се издвоени протестите на студентите по право кои побараа можност за полагање на правосудниот испит на албански јазик, како и неуспехот на политичките партии да постигнат договор за новиот закон за соодветна и правична застапеност.
Комисијата предупредува и дека собраниското тело задолжено за следење на правичната застапеност останало неактивно, иако во јавноста се појавиле повеќе меѓуетнички прашања.
Протестите за правосудниот испит на албански добија место во европскиот документ
Европската комисија ги регистрира петицијата и демонстрациите на група студенти по право кои барале правосудниот испит да можат да го полагаат на албански јазик.
Според извештајот, случајот предизвикал поширока јавна дебата за практичната примена на јазичните права во Северна Македонија.
Прашањето ги отвори и долгогодишните дискусии за еднаквиот пристап до државните институции и професионалните квалификации за припадниците на немнозинските заедници.
Европската комисија не предлага конкретно решение за начинот на полагање на правосудниот испит, ниту во овој дел изнесува правна оценка за барањата на студентите.
Но фактот што протестите се наведени во годишниот документ покажува дека Брисел ги следи случувањата поврзани со употребата на јазиците и нивното влијание врз меѓуетничките односи.
Правичната застапеност останува без нов закон
Второто значајно прашање во извештајот е застојот во донесувањето на новиот закон за соодветна и правична застапеност.
Владата го предложила законот по одлуката на Уставниот суд од 2024 година, со која беше укинат механизмот „Балансер“, користен при вработувањата во јавниот сектор.
Сепак, Европската комисија констатира дека законското решение сè уште не е усвоено во Собранието.
Причината е недостигот од гласови за потребното Бадентерово мнозинство, односно посебното мнозинство што е предвидено за одредени закони поврзани со правата на заедниците.
Политичкиот застој го остава отворено прашањето како во иднина ќе се спроведува принципот на правична застапеност.
Укинувањето на „Балансерот“ не значи дека исчезнала уставната обврска за соодветна и правична застапеност.
Но институциите треба да утврдат каков нов механизам ќе обезбеди примена на овој принцип во согласност со уставните одредби, законите и начелата за еднаков пристап до вработување.
Собраниската комисија останала неактивна
Во делот за работата на Собранието, Европската комисија укажува на уште еден институционален проблем.
Комисијата за следење на соодветната и правична застапеност на граѓаните што припаѓаат на сите заедници останала неактивна, иако во земјата имало повеќе прашања што предизвикале меѓуетничка дебата.
Оваа оценка се појавува во поширокиот контекст на политичката поларизација и тешкотиите при постигнување парламентарен консензус.
Брисел наведува дека законите за кои се потребни двотретинско или Бадентерово мнозинство и понатаму тешко се усвојуваат.
Таквата состојба го одложува донесувањето важни реформски закони и го ограничува институционалниот капацитет за решавање чувствителни прашања.
Спортски инциденти во поларизирана политичка атмосфера
Извештајот бележи и меѓуетнички инциденти поврзани со спортски групи во периодот пред локалните избори во 2025 година.
Според Комисијата, тие се случиле во силно поларизирана политичка средина.
Сепак, Брисел не оценува дека земјата се соочува со општа меѓуетничка криза.
Напротив, генералната оценка останува дека состојбата е стабилна, а Охридскиот рамковен договор продолжува да се спроведува.
Оваа разлика е значајна бидејќи укажува дека постојат конкретни политички и институционални предизвици, но не и општо влошување на односите меѓу заедниците.
Институциите за заштита на заедниците со ограничени ресурси
Европската комисија наведува дека правната и институционалната рамка за заштита на припадниците на немнозинските заедници е воспоставена.
Сепак, потребни се дополнителни напори за нејзина доследна примена.
Агенцијата за остварување на правата на заедниците, која се занимава особено со правата на помалите заедници, располага со ограничени човечки и финансиски ресурси.
Комисијата бара посилна координација меѓу оваа институција и Министерството за односи меѓу заедниците.
Позитивен развој е подготовката на Акцискиот план за унапредување на правата на припадниците на заедниците, изработуван со поддршка на експерти од Советот на Европа.
Документот е поврзан со реформскиот патоказ за владеење на правото, кој претставува дел од условите за напредување во пристапните преговори со ЕУ.
Во подготовката биле организирани консултации со претставници на заедниците и релевантните институции.
Брисел бара процесот да продолжи и да заврши на инклузивен начин.
Македонија сè уште не ја ратификувала европската повелба за малцински јазици
Во извештајот се наведува дека Северна Македонија сè уште ја нема ратификувано Европската повелба за регионални или малцински јазици.
Овој меѓународен документ на Советот на Европа предвидува стандарди за заштита и унапредување на регионалните и малцинските јазици.
Неговото споменување во извештајот е дел од пошироката оценка на европските институции за заштитата на јазичните и малцинските права.
Стабилноста не значи дека проблемите се решени
Оценките на Европската комисија покажуваат дека Северна Македонија ја зачувала општата меѓуетничка стабилност, но дека тоа не е доволно за решавање на институционалните прашања.
Правосудниот испит на албански јазик, правичната застапеност по укинувањето на „Балансерот“ и неактивноста на надлежните собраниски тела остануваат теми што бараат политички дијалог и конкретни решенија.
За Брисел, одржливата меѓуетничка стабилност не зависи само од отсуството на конфликти, туку и од способноста на државните институции да ги спроведуваат правата на заедниците преку транспарентни и функционални механизми.