Дваесет и пет години откако Охридскиот рамковен договор стави крај на вооружениот конфликт во Северна Македонија во 2001 година, споровите околу јазичните права, застапеноста и значењето на мировниот договор и натаму траат, додека аналитичарите велат дека предизвикот за земјата се префрлил од спречување етнички конфликт кон градење функционални институции и заедничка политичка заедница.
Договорот, потпишан на 13 август 2001 година по повеќемесечни борби меѓу македонските безбедносни сили и Ослободителната народна армија (ОНА), го зачува унитарниот карактер на државата, истовремено проширувајќи ги политичките, јазичните и културните права на етничките Албанци и другите немнозински заедници.
Со него беше проширена службената употреба на албанскиот јазик, беше воведена правичната застапеност во јавните институции, беше зајакната децентрализацијата и беше воспоставен таканаречениот Бадентеров принцип, според кој законите што директно ги засегаат етничките заедници бараат поддршка и од вкупното парламентарно мнозинство и од мнозинството пратеници кои припаѓаат на немнозинските заедници.
Новинарот и политички аналитичар Џелал Незири, во изјава за Osservatorio Balcani Caucaso Transeuropa (OBCT), вели дека секоја оценка за Охридскиот договор треба да тргне од неговата првична цел.
„Охридскиот рамковен договор е мировен договор кој го запре конфликтот во 2001 година. Понатаму, тој ги постави темелите за решавање на сите отворени меѓуетнички прашања, јасно наведувајќи дека нема територијални решенија за етничките проблеми и консолидирајќи го унитарниот карактер на државата“, вели Незири.
Тој додава дека документот намерно бил конципиран како рамка, а не како обид однапред да се предвидат и решат сите идни спорови.
„Затоа и се нарекува рамковен договор.“
Јазичните права и натаму се предмет на спор
Годишнината доаѓа во време кога албански студенти од Правниот факултет во Тетово со месеци протестираат со барање државниот испит да можат да го полагаат на албански јазик.
Претставникот на студентите Зијахудин Елези за OBCT изјави дека нивното барање се однесува на еднаквост, а не на повластен третман.
„Не бараме повластен третман. Едноставно бараме еднаквост пред законот“, рече Елези.
На студентите им била понудена можност теоретскиот дел од испитот да го полагаат на албански, а практичниот дел на македонски јазик, што тие го одбиле.
„За нас ова не е решение, бидејќи не го почитува Законот за употреба на јазиците и духот на Охридскиот договор“, рече Елези.
„Ако не можеме да добиеме професионална лиценца на нашиот јазик, тоа влијае и врз застапеноста на Албанците во јавните институции и врз нивните можности за вработување.“
Истражувачот и публицист Беким Адили вели дека несогласувањата околу Охридскиот договор ги одразуваат поделбите што датираат уште од околностите во кои тој бил усвоен.
„Постоеше перцепција дека Албанците им ја ‘зеле македонската држава на Македонците’. Оваа двојност ја следи земјата во изминатите 25 години“, изјави Адили за OBCT.
Според него, напредокот во правичната застапеност бил нерамномерен.
„Имаше години кога таа произведуваше позитивни ефекти, а имаше и години на стагнација. Генерално, има напредок, но не во обемот во кој требаше да има.“
Незири: Поширокиот проблем е владеењето на правото
Незири вели дека недостатоците поврзани со спроведувањето на Охридскиот договор треба да се разгледуваат и во контекст на пошироките институционални слабости на Северна Македонија.
„Имаме многу закони кои се донесени, но не се спроведуваат, а имаме и закони кои се спроведуваат, но не ги даваат очекуваните резултати“, рече тој.
„Генерално имаме проблем со владеењето на правото, што подразбира неселективно и доследно спроведување на законите.“
Од 2001 година значително е зголемена застапеноста на етничките Албанци во јавната администрација, полицијата, армијата и другите државни институции. Албанските политички партии редовно учествуваат во владините коалиции, додека политичари од албанската заедница извршувале некои од највисоките државни функции.
Северна Македонија во меѓувреме стана членка на НАТО и останува земја-кандидат за членство во Европската Унија.
Заменик-министерот за надворешни работи Зоран Димитровски за OBCT изјави дека Охридскиот договор денес ретко се споменува како нерешено прашање во неговите контакти со странски претставници.
„Имплементацијата на Охридскиот рамковен договор речиси никогаш не била тема во моите разговори и контакти со странци“, рече Димитровски.
Тој вели дека владините претставници наместо тоа ја нагласуваат воспоставената практика македонските и албанските политички претставници заеднички да учествуваат во власта.
„Често нагласуваме дека Владата традиционално е составена од политички претставници на Македонците и Албанците и дека цврсто ги штити правата на етничките заедници, со што се испраќа порака и до граѓаните и до меѓународната заедница за стабилноста на меѓуетничките односи во земјата.“
Држава која сè уште трага по заеднички политички идентитет
Незири смета дека земјата по 2001 година пропуштила можност да развие „нова политичка заедница, или попрецизно граѓанско-територијална нација“, која би можела да служи како инклузивен политички чадор без да ги избрише македонскиот, албанскиот или другите етнички идентитети.
Дваесет и пет години подоцна, Македонците и Албанците често и натаму следат различни медиуми, гласаат претежно по различни политички линии и важни епизоди од поновата историја на земјата ги толкуваат преку различни, а понекогаш и спротивставени наративи.
„Албанците и Македонците живеат поделено, иако во меѓусебна кохабитација“, рече Димитровски, додавајќи дека отворена етничка омраза генерално нема и дека меѓуетничките инциденти се ретки.
Незири вели дека недостигот од широка поддршка за Охридскиот договор меѓу етничките Македонци и натаму претставува една од неговите политички слабости.
„Проблемот е што и денес Охридскиот рамковен договор не ужива широка поддршка меѓу етничките Македонци“, рече тој.
„Договорот не беше промовиран како компромис меѓу големите очекувања на двете страни и како можност да се изгради заедничка, прогресивна и кохезивна држава.“
Некои од бариерите што ги раздвојуваат заедниците би можеле постепено да ослабнат, вели Незири, особено со развојот на технологијата и преводот во реално време, кои ги прават информациите и медиумските содржини сè подостапни преку јазичните граници.
Но, поширокиот предизвик останува политички: да се создадат институции и јавна сфера во кои граѓаните од различните заедници ќе ја доживуваат државата како заедничко политичко добро.
Од етнички мир до функционална држава
Многу од најголемите предизвици со кои денес се соочува Северна Македонија ги надминуваат етничките поделби. И младите Македонци и младите Албанци ја напуштаат земјата, додека корупцијата, клиентелизмот, партиското покровителство, економската несигурност и слабите јавни институции ги погодуваат граѓаните без оглед на нивната етничка припадност.
Охридскиот договор успеа да создаде механизми за спречување на политичката исклученост што придонесе за кризата во 2001 година. Прашањето по четврт век е дали тие механизми можат да еволуираат од инструменти за етничка стабилност во темели на ефикасно и инклузивно владеење.
Незири вели дека политичките партии сè уште имаат тенденција да го гледаат договорот низ призмата на изборната политика, наместо како заедничко историско достигнување.
„Охридскиот рамковен договор не се гледа од вклучените партии како важен историски документ, туку како значаен политички капитал кој сè уште може да донесе гласови“, рече тој.
„Затоа не очекувам заедничко одбележување, ниту продлабочена анализа на спроведувањето и резултатите од договорот 25 години по неговото потпишување.“
Различните сеќавања и натаму имаат силно политичко влијание. За многу етнички Албанци, Охридскиот договор претставува уставно зацврстување на барањата за јазична еднаквост, застапеност и политичка вклученост. За многу етнички Македонци, тој останува поврзан со траумата од конфликтот во 2001 година и со уставните промени усвоени во вонредни околности.
Четврт век откако оружјето замолкна, најнепосредната цел на договорот опстојува: Северна Македонија избегна враќање кон вооружен етнички конфликт. Неговиот недовршен тест е дали соживотот може да прерасне во вистински заедничка, функционална и кохезивна држава.