Две спротивставени верзии за еден спор стар повеќе од две децении повторно се судрија во Стразбур, токму во момент кога правата на Македонците во Бугарија стануваат дел од поширокиот спор околу европската интеграција на Северна Македонија.
Бугарската претседателка Илијана Јотова вели дека Софија ги направила потребните законски промени за да овозможи регистрација на организации поврзани со ОМО „Илинден“, но дека при нивните обиди за регистрација недостига потребна документација.
Од ОМО „Илинден“-Пирин го отфрлаат тоа.
„Тоа е комплетна невистина“, изјави копретседателот на организацијата Стојко Стојков за весникот „Вечер“, тврдејќи дека бугарските институции поставуваат нови барања и откако организацијата ќе постапи според претходните забелешки.
Зад спорот околу документите стои многу поголемо прашање: дали Бугарија направила доволно за да ги отстрани причините поради кои Европскиот суд за човекови права во серија предмети утврди повреди на слободата на здружување.
Тоа прашање сега добива и директна политичка тежина во односите Скопје-Софија.
Јотова очекува крај на надзорот
Јотова неделава во Стразбур се сретна со генералниот секретар на Советот на Европа Ален Берсе, а предметите поврзани со ОМО „Илинден“ беа меѓу темите на разговорот.
Бугарското претседателство соопшти дека средбата била фокусирана и на можноста да заврши надзорот над спроведувањето на пресудите од групата предмети „ОМО Илинден против Бугарија“.
Според официјалното соопштение, Берсе оценил дека Бугарија бележи напредок во конкретните мерки за гарантирање на правото на здружување и изразил надеж дека надзорот би можел да биде укинат во март следната година.
Јотова отиде чекор понатаму во изјавите за медиумите.
Таа рече дека Бугарија ги спровела препораките и го променила законодавството за да се овозможи регистрација, но тврдеше дека при обидите на организацијата секогаш недостига некој документ.
За Софија, според оваа верзија, проблемот повеќе не е во законската рамка, туку во начинот на кој се поднесуваат барањата.
ОМО: Ги исполнуваме условите, потоа се појавуваат нови
Стојков го оспорува токму тоа.
Тој вели дека организацијата при поднесување на документацијата користи модели од веќе регистрирани организации кои бугарските власти ги посочиле како соодветни.
Но кога истата документација ја поднесува ОМО „Илинден“-Пирин, според него, институциите наоѓаат нови недостатоци.
Стојков тврди и дека различни судови поставуваат различни барања и дека по отстранувањето на една забелешка се појавува друга.
Тоа ја претвора навидум техничката расправа за документи во суштинско прашање: дали системот навистина овозможува регистрација или формалните недостатоци продолжуваат да функционираат како пречка.
Стразбур веќе пресудуваше
Историјата на спорот не започнува со последните барања за регистрација.
Европскиот суд за човекови права во претходни предмети против Бугарија утврди повреди на членот 11 од Европската конвенција, кој ја гарантира слободата на собирање и здружување.
Во одлуки поврзани со ОМО „Илинден“, Судот оцени дека аргументите со кои бугарските власти одбивале регистрација или ограничувале собири во конкретните случаи не биле доволни за таквото мешање во правото на здружување.
Во една серија пресуди, Судот забележа и дека повторното користење на причини што претходно биле оценети како несоодветни претставувало загрижувачко непочитување на претходните пресуди.
Прашањето затоа со години е под надзор на Комитетот на министри на Советот на Европа, телото што го следи извршувањето на пресудите на Европскиот суд.
Софија навистина направила промени – но надзорот останува
Документите на Советот на Европа покажуваат посложена слика од политичките пораки што доаѓаат од двете страни.
Во септември 2025 година Комитетот на министри оцени дека веќе не се потребни дополнителни посебни општи мерки во рамките на оваа група предмети.
Но истовремено ги повика бугарските власти да го следат ефектот од преземените мерки и да обезбедат секое ново барање за регистрација од засегнатите или слични здруженија да биде разгледувано целосно во согласност со членот 11 од Европската конвенција.
Тоа е важната нијанса во сегашниот спор.
Бугарија може да укаже на законски и административни промени што ги направила. Но фактот дека механизмот за надзор сè уште не е затворен покажува дека прашањето за практичното функционирање на тие мерки останува релевантно.
Од човекови права до спорот за ЕУ
Прашањето одамна не е ограничено на регистрацијата на едно здружение.
Премиерот Христијан Мицкоски го користи неизвршувањето на пресудите од Стразбур како еден од аргументите во спорот со Софија околу условите за продолжување на европските преговори.
Северна Македонија треба да ги внесе Бугарите и други заедници во Уставот пред отворањето на следната фаза од пристапниот процес.
Мицкоски, пак, бара гаранции дека нема да следуваат нови билатерални услови и го поставува прашањето за пресудите од Стразбур како дел од пошироката дебата за човековите права.
Така се создава политички чувствителна симетрија.
Софија бара Скопје да ја исполни преземената обврска за уставните измени.
Скопје прашува зошто истовремено останува отворено прашањето со пресудите поврзани со здружувањето на лица кои декларираат македонски идентитет во Бугарија.
Берсе меѓу двете позиции
Состанокот во Стразбур покажува дека прашањето може да влезе во нова фаза.
Берсе, според бугарското претседателство, изразил надеж дека надзорот може да заврши во март.
Но пред евентуалното затворање останува клучното прашање што го отвора последниот спор меѓу Јотова и ОМО „Илинден“-Пирин: што се случува кога организацијата повторно ќе побара регистрација.
Ако институциите ја регистрираат, Софија ќе добие силен аргумент дека новите мерки функционираат во практика.
Ако следува ново одбивање, причините за тоа и нивната усогласеност со стандардите од Стразбур повторно ќе бидат во центарот на вниманието.