Наглото зголемување на цените на горивата во Северна Македонија предизвика јавна дебата, при што аналитичарите предупредуваат дека неодамнешните промени во начинот на пресметка на цените може да ги задржат домашните цени повисоки и кога тие паѓаат на светските пазари.
Неделава регулаторот за енергетика ги зголеми малопродажните цени на горивата, при што дизелот поскапе за 14,5 денари по литар, а бензините за 5 денари, по неколкудневни турбуленции на глобалните нафтени пазари поттикнати од тензиите на Блискиот Исток и воената ескалација поврзана со Иран.
Аналитичарите велат дека зголемувањето се должи на кумулативниот седумдневен раст на цените на нафтените деривати на меѓународните берзи и на курсот на доларот, кои се клучни параметри во формулата за пресметка на цените.
Сепак, експертите предупредуваат дека неодамнешната промена на правилникот – со која пресметката на највисоките цени се префрли од дневно на неделно ниво – може да го забави намалувањето на домашните цени кога глобалните пазари паѓаат.
„Кога глобалните цени растеа, бензините и дизелот во земјава беа замрзнати на пониско ниво, што често доведуваше до недостиг на гориво на бензинските пумпи. Сега, кога цените на светските берзи почнаа да паѓаат, домашните цени ризикуваат да останат замрзнати на повисоко ниво“, велат аналитичари.
Цените на горивата во Северна Македонија се утврдуваат преку формула која ги следи движењата на цените на меѓународните нафтени берзи и курсот на денарот во однос на доларот. Експертите посочуваат дека промената на параметрите во формулата е технички едноставна и веќе била применувана, особено за време на енергетската криза на почетокот на војната во Украина.
Во последните денови глобалните нафтени пазари забележаа силни осцилации. На 28 февруари барел сурова нафта се тргуваше по цена од околу 63 до 64 долари. До петокот цената се искачи на околу 90 долари, а накратко достигна и до 116 долари, пред повторно да се намали на околу 89 долари истиот ден.
И покрај последователниот пад, одлуката на регулаторот го зема предвид седумдневниот раст, што доведе до значително зголемување на домашните цени на горивата.
Економистите предупредуваат дека ваков нагол скок може да има пошироки ефекти врз економијата, преку зголемување на транспортните и производните трошоци и потенцијално нов притисок врз инфлацијата. Годишната инфлација во февруари се намали на 2,9 проценти.
Доколку геополитичките тензии продолжат и цените на нафтата повторно се зголемат, владата најавува дека има на располагање фискални механизми за ублажување на ударот врз граѓаните.
Меѓу можните мерки се намалување на акцизата за неколку денари по литар или намалување на данокот на додадена вредност за горивата од 18 на 5 проценти, чекори кои биле користени и во претходни периоди на високи енергетски цени.
Премиерот на Северна Македонија, Кристијан Мицкоски, изјави дека земјата и понатаму има едни од најниските цени на горивата во регионот, но предупреди дека тоа создава притисок во пограничните области.
„Факт е дека како држава имаме убедливо најниска цена на нафтата и тоа можеби во моментот е добро, но во пограничните општини се создава притисок бидејќи многу граѓани од соседните земји доаѓаат да точат дизел“, изјави Мицкоски.
Поради тоа на некои бензински пумпи повремено доаѓа до недостиг на гориво, но залихите брзо се обновуваат, додаде тој.
Мицкоски рече дека владата внимателно ја следи состојбата и се обидува да спречи поскапувањето на горивата веднаш да се прелее во зголемување на цените на другите производи.
Тој најави дека во среда ќе се сретне со сопствениците на синџирите супермаркети во земјата, на кои ќе им побара да не го користат поскапувањето на горивата како причина за веднаш да ги зголемат цените.
„Ќе побарам да не се користи овој притисок за веднаш да се зголемат цените и товарот да се префрли врз потрошувачката кошничка на граѓаните“, рече Мицкоски.
Тој додаде дека очекува компаниите да имаат фер однос кон граѓаните, за владата да може да задржи избалансиран пристап кон приватниот сектор и истовремено да го заштити животниот стандард.
„Се надевам дека нема да дојде до потреба владата да преземе други, поофанзивни мерки“, рече тој.