Низ Европа сè повеќе земји рушат стари брани и речни бариери во обид да ги обноват природните текови на реките, да ја вратат биолошката разновидност и да ги намалат последиците од климатските промени.
Според најновиот извештај на организацијата „Dam Removal Europe“, во 2025 година биле отстранети рекордни 603 бариери во 21 европска држава, што е највисока бројка досега и 11 проценти повеќе од претходниот рекорд поставен во 2024 година.
Со овие интервенции повторно биле поврзани повеќе од 3.740 километри реки низ Европа, како дел од целта на Европската Унија до 2030 година да обнови 25.000 километри слободно течни реки.
Еден од највпечатливите примери доаѓа од Финска, каде што беа урнати три хидроенергетски брани на реката Хиитолањоки. Само кратко време по нивното отстранување, лососот повторно почнал да се движи низ делови од реката што биле блокирани повеќе од еден век.
„Штом ќе се отстрани бариерата, реката повторно ја презема својата природна улога“, изјави Ангела Ортигара од WWF Холандија.
Експертите предупредуваат дека Европа денес има околу 1,2 милиони бариери – брани, насипи, цевки и други конструкции – кои ги фрагментираат реките и го нарушуваат природниот екосистем.
Многу од овие структури биле изградени пред децении за производство на електрична енергија, земјоделство или индустрија, но денес дел од нив веќе немаат реална функција.
Научниците велат дека браните ја зголемуваат температурата на водата, го нарушуваат движењето на рибите и придонесуваат за создавање метан, силен стакленички гас што се ослободува од органскиот материјал наталожен во акумулациите.
Дополнително, фрагментираните реки потешко се справуваат со поплави, суши и екстремни временски услови.
Според Европската агенција за животна средина, повеќе од 42 проценти од слатководните риби во Европа се загрозени, додека речиси две третини се под ризик да станат загрозени.
Освен Финска, големи проекти за отстранување брани веќе се реализирани во Франција, Шпанија, Шведска, Германија, Белгија и Данска, а слични иницијативи има и во Хрватска, Грција, Босна и Херцеговина и Украина.
Во САД, најголемиот проект за рушење брани беше завршен во 2024 година на реката Кламат во Калифорнија, со што повторно беа отворени стотици километри природно живеалиште за миграциски риби.
Експертите предупредуваат дека иако бројот на отстранети брани расте, темпото сè уште не е доволно.
„Имаме повеќе од милион бариери во Европа. Отстранувањето на неколку стотици годишно е добар почеток, но не е доволно“, вели Ортигара.
Според Европската агенција за животна средина, вистинскиот предизвик сега е обновата на цели речни сливови и долгорочното одржување на природната поврзаност на реките.