Дваесет и пет години по конфликтот и потпишувањето на Охридскиот рамковен договор, повторно се отвора една од најчувствителните дилеми од 2001 година – дали во екот на конфликтот постоел конкретен план за етничка поделба на Македонија и, доколку постоел, кој го предложил и кој го одбил.
Новата полемика ја поттикна лидерот на ДУИ и поранешен политички претставник на ОНА, Али Ахмети, кој во интервју за ТВ21 изјави дека пред Охридскиот договор постоел план за поделба на Македонија по етничка линија.
Ахмети рече дека предлогот стигнал до него, но и до тогашните водечки политичари во Албанија, Фатос Нано и Сали Бериша. Според Ахмети, и двајцата го отфрлиле планот, во согласност со позицијата на САД и другите западни земји против поделба на Македонија.
Но неговото тврдење предизвика спротивставени реакции од политички актери кои биле директни учесници во случувањата во 2001 година.
Георгиевски: Имаше идеја, за неа разговараше и државниот врв
Поранешниот премиер Љубчо Георгиевски, кој ја предводеше владата за време на конфликтот, изјави дека навистина постоела идеја за поделба.
Според неговото сведоштво, за неа првпат слушнал од академиците Георги Старделов, Блаже Ристовски и тогашниот претседател на МАНУ, Георги Ефремов.
Георгиевски вели дека прашањето потоа било разгледувано и од тогашниот државен врв – тој како премиер, претседателот Борис Трајковски и претседателот на Собранието Стојан Андов.
Логиката, според Георгиевски, била дека ако двете страни не сакаат да живеат заедно, наместо да војуваат и да има жртви, треба да се разгледа можноста за разделување.
Георгиевски тврди и дека за идејата го информирал тогашниот лидер на ДПА, Арбен Џафери. Според неговото сведоштво, Џафери побарал една недела до десет дена за консултации, по што му одговорил дека предлогот не е прифатлив.
Георгиевски вели дека Џафери не му кажал дали противењето дошло од ОНА, од меѓународната заедница или од двете страни.
Тачи: Документ за поделба никогаш немало
Сосема поинаква верзија понуди лидерот на ДПА, Мендух Тачи.
Тој на 15 август, по одбележувањето на годишнината од смртта на Арбен Џафери, категорично ги отфрли тврдењата дека постоел документ за поделба на Македонија.
„За поделбата на Македонија немаше документ“, изјави Тачи.
Според него, идејата ја пласирале неколку тогашни „псевдоакадемици“, за кои Тачи тврди дека биле инструирани од југословенската, односно српската УДБА. Тој истовремено тврди дека тоа не било официјална идеја на МАНУ и дека Арбен Џафери не поседувал таков документ.
Тачи директно го нападна Ахмети поради неговите изјави, оценувајќи дека зборува неосновано и дека ги искривува историските факти.
Тој дури најави дека би можел да го тужи Ахмети доколку продолжи со таквите тврдења, и тоа, како што рече, „во име на Арбен Џафери“.
Тачи го негира постоењето документ. Георгиевски, пак, експлицитно потврдува дека идејата била разгледувана и дека за неа разговарал тогашниот државен врв.
Ибрахими: Ако поделбата била одбиена, која била целта на ОНА?
Во полемиката сега се вклучи и Зеќирија Ибрахими, поранешен претседател на Алтернатива и актуелен функционер на ВЛЕН, но од друг агол.
Наместо да се концентрира на тоа дали физички постоел документ, Ибрахими прашува што значи тврдењето дека тогашниот политички претставник на ОНА ја одбил поделбата.
Во статус на Фејсбук, тој вели дека, доколку се прифати како точна изјавата дека Ахмети не ја прифатил поделбата на Македонија, тогаш се отвора прашањето дали ОНА се откажала од нејзините почетни цели во текот на конфликтот.
„Ако е така, како што самиот рече, тогаш произлегува дека тој се откажал – доброволно или под некаков притисок – од првичниот став за поделба на Македонија, изразен во првите соопштенија на ОНА, или тие биле мамка само за да започне војната, за потоа да се етаблира во политиката“, пишува Ибрахими.
Тој оди чекор понатаму и го поставува прашањето дали исходот од конфликтот бил пропорционален со цената платена во човечки животи и материјална штета.
Според Ибрахими, ако резултатот бил Албанците од „етничко малцинство“ да станат „етничка заедница“, а албанскиот јазик да биде опфатен со уставната формулација за јазик што го зборуваат најмалку 20 проценти од населението, тогаш, како што вели, „ваквото вртоглаво редуцирање на целите бара објаснување“.
Но неговото клучно прашање е друго.
Ако ОНА не барала поделба, федерализација, кантонизација, па дури ни посебна форма на внатрешно организирање на општините со мнозинско албанско население, тогаш, прашува Ибрахими, „која била визијата за Македонија на оној што ја водеше војната?“
Од спор за документ до спор за целите на војната
Со тоа дебатата се поместува од едноставното прашање „имало ли план за поделба?“ кон многу посложено историско и политичко прашање.
Ахмети тврди дека план за етничка поделба бил понуден и одбиен.
Георгиевски потврдува дека идејата за разделување била разгледувана од дел од академската и политичката елита и дека преку Џафери стигнала до другата страна.
Тачи негира дека постоел документ и тврди дека идејата не била официјална позиција на МАНУ или на Џафери.
Ибрахими, пак, прашува нешто друго: ако поделбата била понудена и ОНА ја одбила, каков државен модел сакала да постигне со вооружениот конфликт?
Охридскиот рамковен договор даде јасен институционален одговор на дел од тие дилеми. Во неговите основни принципи беше отфрлено територијалното решение за етничките прашања, беше зачуван унитарниот карактер на државата, а истовремено беа проширени јазичните, политичките и институционалните права на заедниците.