Поранешниот советник за национална безбедност на САД, Џон Болтон, изјави дека европското противење спречило можен договор за територијална размена меѓу Србија и Косово за време на преговорите во 2018 година, предупредувајќи дека континуираното меѓународно невнимание носи ризик од нова нестабилност на Балканот.
Во интервју за BBC на српски, објавено во петокот, Болтон рече дека Вашингтон бил подготвен да поддржи секое заемно договорено решение меѓу Белград и Приштина, вклучително и можни територијални корекции, но дека европските влади се спротивставиле на предлогот.
„Во тоа време Европејците рекоа дека не сакаат никакви територијални прилагодувања“, рече Болтон, осврнувајќи се на разговорите што се водеа за време на првата администрација на Доналд Трамп.
Болтон, кој беше советник за национална безбедност на Трамп од април 2018 до септември 2019 година, рече дека САД не сакале да наметнуваат решенија, туку верувале дека страните треба слободно да преговараат.
„Ако две влади можат да постигнат договор, зошто да им стоиме на патот?“, рече тој.
Предлогот што тогаш се разгледуваше предвидуваше северно Косово, каде што мнозинство се етнички Срби, да стане дел од Србија, додека Прешевската Долина во јужна Србија, населена претежно со етнички Албанци, да стане дел од Косово.
Идејата предизвика силно противење и во Србија и во Косово, а отпор имаше и од неколку земји-членки на Европската унија, особено Германија под водство на тогашната канцеларка Ангела Меркел.
Болтон рече дека косовското раководство можеби „ја преценило сопствената способност да го протурка договорот“.
Неговите коментари повторно ја отвораат дебатата за една од најконтроверзните фази во процесот на нормализација меѓу Србија и Косово, кој оттогаш останува под посредство на Европската унија и често е блокиран од тензии, протести и безбедносни инциденти на северот на Косово.
Косово прогласи независност од Србија во 2008 година, речиси една деценија по интервенцијата на НАТО против српските сили за време на косовската војна. Србија не ја признава независноста на Косово, додека пет земји-членки на ЕУ — Шпанија, Словачка, Романија, Грција и Кипар — исто така не го признаваат Косово.
Болтон оцени дека Балканот долго време страда од недоследно внимание од Вашингтон.
„Кога некаде работите не изгледаат премногу лошо, Вашингтон може да го изгуби фокусот“, рече тој. „Ако не обрнувате внимание, работите можат да излезат од контрола.“
Тој ги спореди ризиците од занемарување на геополитичките тензии со неуспехот на западните влади целосно да ја предвидат ескалацијата на руската војна во Украина.
Иако последователните американски администрации ветуваа поддршка за стабилноста на Западен Балкан и евроатлантската интеграција, регионот денес има пониско место на листата на надворешнополитички приоритети на Вашингтон, засенет од конфликтите во Украина и Блискиот Исток, како и од стратешкото ривалство со Кина.
Повеќе од една година по враќањето на Трамп во Белата куќа во јануари 2025 година, САД сè уште немаат потврдени амбасадори во Србија, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Северна Македонија, Албанија и Косово.
Болтон рече дека американските администрации мора подобро да ја разбираат „политичката динамика“ на Балканот, предупредувајќи дека нестабилноста често им одговара на локалните политички актери.
„Постојат многу луѓе кои напредуваат во хаос и нестабилност“, рече тој. „Тоа создава потенцијал за поголеми тензии и немири.“
Болтон ја поврза стабилноста на Балканот и со пошироката геополитичка конкуренција меѓу Русија и Кина.
„Оската Пекинг-Москва е многу заинтересирана за нарушување на НАТО и ЕУ“, рече тој.
Русија одржува силни политички и културни врски со Србија и Република Српска, српскиот ентитет во Босна и Херцеговина, додека Кина значително го прошири економското влијание во регионот преку инфраструктурно финансирање и кредити во рамки на иницијативата „Појас и пат“.
Според податоците на меѓународната организација AidData, Србија примила околу 7,7 милијарди долари од Кина меѓу 2000 и 2022 година, најголем дел преку кредити поврзани со инфраструктурни, рударски и енергетски проекти со учество на кинески компании.
Болтон ваквите аранжмани ги опиша како „должничка дипломатија“, оценувајќи дека Пекинг преку навидум поволни финансиски договори добива долгорочно политичко влијание.
Поранешниот дипломат се осврна и на Босна и Херцеговина, оценувајќи дека поделбите во земјата остануваат нерешени децении по распадот на Југославија.
„Во Босна постојат историски поделби и од распадот на Југославија имаше многу обиди тие разлики некако да се прикријат“, рече тој. „Тоа ќе трае подолго отколку што луѓето мислат.“
Неговите изјави доаѓаат во време на нова политичка неизвесност во Босна, откако лидерот на Република Српска повторно воспостави поблиски врски со Вашингтон по враќањето на Трамп на власт.
Додик претходно беше под американски санкции за време на администрацијата на поранешниот претседател поради обвинувања дека го поткопува Дејтонскиот мировен договор.
Болтон се осврна и на домашната криза во Србија, каде што повеќе од една година траат антивладини протести предводени од студентски организации по трагедијата со уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад, при што загинаа 16 лица.
Протестите прераснаа во пошироко движење кое бара избори, одговорност и антикорупциски реформи, додека опозицијата ги обвинува властите за полициска бруталност и демократско назадување.
Болтон рече дека западните влади често ја ставаат стабилноста пред демократските прашања.
„Во Стејт департментот и во повеќето министерства за надворешни работи низ светот, најмногу ја сакаат стабилноста бидејќи таа е предвидлива“, рече тој. „Настаните што ја загрозуваат стабилноста не секогаш се сметаат за корисни, дури и кога станува збор за човекови права или репресија.“
Сепак, тој оцени дека падот на авторитарни влади може да создаде привремена нестабилност која на крајот би била корисна.
„На површината може да изгледа стабилно, но под неа може да врие“, рече тој.
Болтон останува еден од најпознатите републикански функционери за надворешна политика кои јавно го критикуваа Трамп по заминувањето од функцијата.
Во мемоарите објавени во 2020 година, тој го опиша Трамп како неподготвен да се справи со големи геополитички предизвици, вклучително Иран и Северна Кореја.
Во октомври 2025 година, американското Министерство за правда поднесе обвинение против Болтон поради наводно несоодветно ракување со доверливи документи и откривање чувствителни информации. Болтон ги негираше обвиненијата и случајот го нарече политичка одмазда поврзана со неговите критики кон Трамп.
Судскиот процес сè уште трае.
И покрај конфликтот со Трамп, ставовите на Болтон за надворешната политика остануваат цврсто јастребски. Тој повтори дека промената на режимот во Иран е предуслов за траен мир на Блискиот Исток и оцени дека актуелниот пристап на Трамп кон Техеран повеќе е диктиран од домашните цени на горивото отколку од стратешки пресметки.
„Него не го турка меѓународната геополитика кон примирје со Иранците“, рече Болтон. „Го туркаат цените на бензинот на американските бензински пумпи.“